Geen gas Geen geld Geen eten

reportage | De meeste burgers in het oorlogsgebied in Oost-Oekraïne willen nog maar één ding: een einde aan het geweld. Een geëmotioneerde inwoner verwoordt het sentiment: 'De separatisten zijn monsters'. En de eigen regering in Kiev? 'Dat zijn ook monsters'.

GEERT GROOT KOERKAMP

Terwijl de strijd om het spoorwegknooppunt Debaltsevo in volle gang is, zijn talloze hulpverleners in touw om de ergste nood te lenigen. Ze zamelen hulpgoederen in voor mensen die in het oorlogsgebied in Oost-Oekraïne zijn achtergebleven, regelen dag en nacht transport en opvang voor mensen die weg willen. Allemaal in hun eigen tijd. De Oekraïense regering doet bitter weinig om de humanitaire problemen op te lossen, en dat steekt ze.

"De regering laat alles door vrijwilligers opknappen", klaagt Nadezjda Opaljoek, die zelf is gevlucht uit het al maanden onder vuur liggende Gorlovka, waar ze lid was van de gemeenteraad. "Maar waar is de overheid, waar is ons land, waar we zo veel jaren voor hebben gezwoegd?"

Tatjana Kosjel valt haar bij. Vanuit een minuscuul kantoortje in Artjomovsk coördineert zij het werk van tientallen vrijwilligers die opereren onder de naam 'Schouder aan Schouder'. "De Oekraïense overheid doet niets om de mensen te helpen die vluchten voor het geweld. Er is vrijwel geen georganiseerde opvang, alles wordt overgelaten aan de vrijwilligers. Dat is een schofterige houding van de overheid ten aanzien van de eigen burgers."

Kosjel hekelt het nieuwe pasjessysteem dat onlangs is ingevoerd. Dat houdt in dat mensen over een speciaal document moeten beschikken om het oorlogsgebied in en uit te kunnen. Wie dat niet bezit, wordt bij de controleposten van het Oekraïense leger niet doorgelaten. Dat is een ramp voor mensen die tot dan toe heen en weer reisden naar bijvoorbeeld Artjomovsk om daar hun pensioen te ontvangen. Want zowel in de gebieden waar wordt gevochten als in door separatisten gecontroleerd gebied is het onmogelijk om aan contant geld te komen. Het gevolg is dat veel mensen letterlijk honger lijden.

undefined

Dood door honger

"Waarom is dat nodig?" zegt Opaljoek, die juist op en neer is gereisd naar Gorlovka, dat vijftien kilometer verderop ligt. "Vandaag zat er een oude vrouw bij mij in de bus. Ze ging al voor de tweede keer naar Artjomovsk om daar te proberen haar pasje te krijgen. In de oorlog zat ze in een concentratiekamp, volgens mij in Dachau. Ze was zo licht dat ze bij mij op schoot kon zitten. Ze vertelde me over Duitsland, hoe zij en haar moeder van elkaar werden gescheiden, hoe ze werden getransporteerd en uiteindelijk bevrijd. Ze had van haar leven niet kunnen dromen dat haar daarna nog eens zo'n lot zou treffen. Want hier wordt met mensenlevens gespeeld. In het mortuarium van Gorlovka liggen oude vrouwen die bij hun dood dertig kilo wogen. Doodgegaan van de honger. Huid en botten, meer was het niet."

"Ja, die separatisten zijn erg", zegt Kosjel geëmotioneerd. "Die zijn slecht, zonder meer, het zijn monsters. Maar onze eigen autoriteiten zijn ook monsters. Wat zij die oude vrouwtjes aandoen die voortdurend op pad moeten voor hun pensioen, en nu weer voor die pasjes, is vreselijk." De hulpverleners klagen dat de regering in Kiev wel steeds de nadruk legt op de noodzaak van nieuw en beter wapentuig, maar zich niet druk maakt om het lot van de mensen in de Donbass. Sommige politici in Kiev laten zich ontvallen dat 'wie nu nog niet is vertrokken, de separatisten steunt'. "Maar het is niet een abstracte 'volksrepubliek' Donetsk die daar in die huizen woont", roept Opaljoek uit. "Het zijn mensen."

undefined

Plunderaars

Veel inwoners van de getroffen gebieden kunnen of willen niet weg. Sommigen hebben bejaarde of zieke familieleden die ze niet alleen kunnen laten. Anderen hebben niet de fysieke kracht of de middelen om te reizen of ergens anders langere tijd te verblijven, of ze zijn bang hun woning onbeheerd achter te laten. Zelfs in het platgebombardeerde Debaltsevo zijn talrijke plunderaars actief. En de leider van de separatisten in Donetsk heeft gewaarschuwd dat bijvoorbeeld docenten aan de universiteit, die de 'volksrepubliek' Donetsk hebben verlaten, hun appartement kwijtraken.

"De mensen zijn gijzelaar van deze situatie", zegt Kosjel. "Sommigen hebben ergens familie wonen waar ze naartoe kunnen, of ze hebben een auto. Maar de meesten hebben dat niet, ze kunnen nergens heen. Ze zitten al zeven of acht maanden zonder geld. Voor je pensioen moeten ze bijvoorbeeld naar Artjomovsk. Maar als je aan je bed gebonden bent kan dat niet, dus heb je geen geld en kun je nergens heen. Er is een oorlog aan de gang, de regering heeft een anti-terroristische operatie afgekondigd, maar niemand maakt zich druk om de veiligheid van de mensen. Er zijn geen centrale schuilkelders. Sinds de beschietingen in Debaltsevo is daar geen elektriciteit. Er is ook geen gas, mensen kookten elektrisch. Er is geen water, want de elektrische pompen werken niet. De mensen roepen daarom: stuur ons brood en water, meer hebben we niet nodig. Zo zaten ze twee weken in de vrieskou in de kelder, temidden van die waanzinnige bombardementen. De stad werd veertig keer per dag beschoten, mensen kwamen niet meer buiten, wisten niet eens wat er buiten gebeurde, want ze waren verstoken van nieuws. De accu's van hun mobiele telefoons waren immers leeg."

undefined

Hopen op verandering

De woede over de houding van Kiev betekent niet dat de separatisten aan sympathie winnen. Zeker niet in het nog altijd door Oekraïne gecontroleerde Debaltsevo, dat al een half jaar door de rebellen wordt beschoten. Al zijn er hier ook genoeg mensen die juist de Oekraïense troepen daarvan de schuld geven, omdat ze simpelweg door hun aanwezigheid de stad tot doelwit maken. De mensen zijn bovenal gedesillusioneerd, zegt Vadim Radoel, die ook uit Gorlovka is gevlucht en nu helpt met de opvang van andere vluchtelingen. Hij zag hoe de separatisten vorig jaar bezit namen van zijn stad en hoe de situatie zich van kwaad tot erger ontwikkelde. "De mensen hebben niet het gevoel dat ze ook maar enige invloed kunnen uitoefenen. Ik heb vorig jaar zelf niet deelgenomen aan het referendum over autonomie, maar ik zag dat velen wel gingen stemmen, gewoon omdat ze hoopten op verandering, op hogere lonen, een beter leven, want het is hier zwaar. Maar niemand wist toen waar dat op zou uitlopen. Ze zijn bedrogen uitgekomen en voelen zich nu nergens thuis. Sommigen hebben de wijk genomen naar Rusland, maar ook die hebben het niet makkelijk."

De meeste bewoners van de Donbass is het om het even wie er aan de macht is en welke vlag er wappert op de overheidsgebouwen, zegt Nadezjda Opaljoek. "Al was het die van Honduras. Die Donetskrepubliek wil al niemand meer, dat is zeker. Maar Oekraïne vertrouwt ook niet iedereen. De mensen willen maar één ding: dat er niet meer wordt geschoten, de rest is bijzaak. Men wil recht en orde en het is duidelijk dat de separatisten die in ieder geval niet kunnen leveren."

Kosjel beaamt: "Het maakt ze niet uit wie, als er maar een eind komt aan de oorlog. Maar het probleem is dat deze mensen die door het oorlogsgeweld zijn getroffen', zich niet meer volledig burgers van hun land voelen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden