Geen franje. Korte zinnen. In lyrische taal. Welkom in het idioom vanAlex van Warmerdam

Alex van Warmerdam (53) is een multi-talent. Hij regisseert films entheater, hij schildert, ontwerpt affiches en decors, hij acteert en hijschrijft. Zijn nieuwste toneelstuk heet 'De verschrikkelijke moeder', dehoofdrollen daarin worden gespeeld door Pierre Bokma. Komende week begintde reprise van dit horrorsprookje. Het boek met de tekst verscheen vorigeweek.

Aanleiding voor een gesprek over de typische taal van Van Warmerdam: "Iklaat me leiden door de taal. En als ik halverwege denk: ja, waar heb ik heteigenlijk over, waar moet dit naar toe, dan probeer ik een zijweg in teslaan. Of een onverwachte wending te maken. Ik ben geen psychologischschrijver, de personages zijn eerder een soort archetypes die met elkaarin de clinch gaan."

"Ik schrijf voort vanaf het begin. Soms schrijf ik een paar lossescènes, dan zie ik onderweg wel waar ik die kwijt kan. Maar meestal beginik met de eerste zin en dan schrijf ik meteen zo precies mogelijk. Ik zegook alle zinnen hardop, net zo lang totdat ze klinken. Daar schaaf ik aan,dat het ritme heeft. Je moet ook altijd uitkijken dat het laatste woordniet te slap is, zodat de zin niet wegzakt."

Toen zijn vorige film 'Grimm' uitgesteld werd, zei zijn broer Marc tegenhem: 'Maak een korte voorstelling, tussendoor, iets kleins'. Zijn vrouw,Annet Malherbe, zei toen: 'En vraag Pierre Bokma.' Alex van Warmerdamschreef 'Welkom in het bos' en vroeg Bokma. Het was meteen raak.

"'De verschrikkelijke moeder' is ook op Pierre geschreven. Hij is inzekere zin mijn nieuwe muze. Nee, dat schrijven op iemand is geen korset,niet in het geval van Pierre. Hij is heel erg goed met taal, dat gaf mijinspiratie. 'De verschrikkelijke moeder' is mijn meest dichterlijkevoorstelling. Ik dacht: ik ga nu schrijven als een dichter en ik laat detaal het werk doen. Nou heb ik die dichterlijke inslag geloof ik altijd weleen beetje, maar hier laat ik het meer toe. Omdat ik wist dat Pierre hetging spelen."

'De verschrikkelijke moeder' valt uiteen in drie delen dieogenschijnlijk niet zo veel met elkaar te maken hebben. Van Warmerdam noemtze varianten op elkaar: "Pierre zei op een dag: 'Het is eigenlijkonvoltooid.' Ik geloof dat hij daar gelijk in heeft. Het gaat over eenduivel en zijn zuster, demonen die het vermogen hebben om steeds anderegezinnen binnen te dringen. Het is ook ineens afgelopen."

Kenmerken van een Van Warmerdam-tekst zijn: korte zinnen, geenstoplappen als 'eh', 'dus' of 'eigenlijk'. Weinig voegwoorden ook. En eenvaak heel scherpe, directe communicatie tussen de personages. Voorbeeld:

BLOMKWIST

Hoe kan een meisje dat in de schaduw leeft zulke heerlijke appeltaartmaken?

SIGRID

En zo heeft u nog meer vragen die op uw lippen branden.

BLOMKWIST

Inderdaad.

SIGRID

Spijtig voor uw lippen, meneer Blomkwist. Er is genoeg gezegd overSonja.

BLOMKWIST

Ik zeg dit met grote bescheidenheid: ik ben heel goed in het opfleurenvan sombere meisjes.

Van Warmerdam: "Dat directe communiceren komt door mijn opvoeding. Denkik. Wij hadden thuis altijd discussies, zo niet ruzies. Iedereen wildealtijd het laatste woord hebben. Daar moet ik soms voor uitkijken, er isin mijn stukken nooit iemand die zwijgt of die niet zo gauw weet wat ieterug moet zeggen. Ze zijn rap van de tongriem gesneden, niemand doet voorde ander onder. Daar had ik vroeger meer last van bij het schrijven, datkwekte maar door."

"Ik hou van korte zinnen, omdat ik lange zinnen vaak niet kan volgen.Bij Shakespeare bijvoorbeeld begint iemand te spreken, komt er een zin enbij die zin blijf ik hangen. Die roept al zo veel op. Die lyrische taal isheel erg mooi, ik kan alleen niet op gelijke voet meelopen. Het gaat mijte snel. Dat is niet erg bij Shakespeare, want die heeft zo veel te bieden.Bovendien zie je Shakespeare-stukken vaak meerdere malen, dus in de loopder jaren krijg je wel een idee waar het over gaat. "

"Ik vind het ook niet erg dat ik het niet volg. Ik ben sowieso niet zoplotgericht. De plot ontgaat me vaak omdat ik ergens anders op zit teletten of afdwaal. In 'De verschrikkelijke moeder' zit ook niet echt eenplot. Ik heb nog wel gedacht: moet ik het duidelijk maken? Ik heb beslotenom dat niet te doen. Het publiek voelt zich misschien soms dom, omdat zehet niet kunnen volgen, maar daar gaat het niet om. Het is een verwarrendstuk. Maar dat vind ik er ook goed aan.

Pierre Bokma is in deel 1 Emanuel, hij heeft een broer die Gerard heeten een zuster die Elvira heet. In deel 2 is dezelfde acteur een vrouw,Sigrid, maar hij heeft nog steeds een zuster die Elvira heet. Ik zou hetzelf ook niet begrijpen als ik het niet geschreven had! Maar om het dan uitte gaan leggen, vind ik weer flauw. Ik begrijp zelden iets, dus het maaktme eigenlijk niet uit. Dat ken je toch wel? Vroeger had je op school eenleraar en als die een betoog hield, hoe snel was je dan niet afgeleid doordat speekseldraadje tussen zijn lippen of die haarlok die steeds heellullig voor zijn oog viel? Dan ben ik weg, dan luister ik niet meer, danben ik alleen maar daar op gericht."

"De liefde voor taal heb ik niet van huis uit meegekregen. Ik heb ookmaar een beperkte opleiding gehad. Lagere school, beetje knoeien opmiddelbare scholen, maar dat was allemaal veel te moeilijk voor me, vooralde wiskundevakken. Toen ben ik naar de grafische lts gegaan in Haarlem,alleen maar om naar de Rietveld-academie te kunnen. Ze hebben mij latenslagen, omdat ze wisten dat ik toch niet in het grafisch bedrijf zou gaanwerken. Ik heb een diploma handzetten, maar ja, daar heb je tegenwoordigniks meer aan. Ik las vroeger graag, maar was katholiek, dus er was eengecensureerde bibliotheek. Jan Wolkers moest ik terugzetten. Ik ben pasgaan schrijven toen Peer Mascini bij Hauser Orkater (het muziekgezelschapwaar Van Warmerdam in de jaren zeventig deel van uitmaakte) kwam. Hij waszogenaamd de eerste, echte acteur en die moest tekst hebben, vond ik. Wijwaren veredelde amateurs toen. Misschien is daar die schrijfstijl wel uitvoortgekomen. Dat het eenvoudig moest zijn, korte zinnen, niet te lang.Maar dat bedenk ik nu hoor, daar heb ik toen nooit over nagedacht."

"Ik hou van zo eenvoudig mogelijk vertellen. Als ik een film draai,probeer ik heel veel figuratie te vermijden. Daar heb ik geen lol in. Ikraak er helemaal van in paniek. In de taal heb ik dat ook, alle franje moetweg. Hugo Claus houdt regelmatig een pleidooi voor breedsprakigheid, juistvóór de franje, maar hij kan dat ook heel erg goed. Zijn franje is eenwezenlijk onderdeel van zijn werk."

"Ik kan dat helemaal niet. Bij mij wordt franje ook letterlijk franje.Die zie je hangen en dus knip je het er af. Dat is om het zuiver tekrijgen, uiteindelijk moet het - ook al is het natuurlijk gelogen - oprechtzijn wat er staat."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden