Geen enkele dode hoek in Berlijnse concertzaal

Frank Gehry ontwierp ruimtelijke behaaglijkheid, in vorm, maar ook in materiaal: lichtbruine dennenhouten muurpanelen en smaakvolle rood-blauwe stoelbekleding. Beeld Hollandse Hoogte / AP | Associated Press

De Franse componist Pierre Boulez (1925-2016) kreeg een naar hem vernoemde concertzaal. Initiatief van Daniel Barenboim en architect Frank Gehry, vrienden van Boulez. Het eerste seizoen moet nog beginnen, maar de concerten zijn vanaf de opening al uitverkocht.

Met de opening van de Boulez Saal in Berlijn ging een wens van pianist Daniel Barenboim in vervulling. De door Frank Gehry ontworpen concertzaal is sinds de opening in maart een succes - waar zit 'm dat in?

Luid en duidelijk komen sambabal en trom door, de strijkers geven een warme mengklank en de hobo is in z'n sas. Welkom in de nieuwe Pierre Boulez Saal in Berlijn. De zaal - ruim, maar intiem - bevindt zich aan de Französische Straße in een historisch pand, de voormalige opslagruimte van het operahuis de Staatsoper Unter den Linden. Die historische, 275 jaar oude Staatsoper zelf gaat in oktober weer open na een renovatie die vier jaar langer duurde dan gepland en enkele miljoenen euro's duurder uitpakte.

Uitverkochte concerten in de Pierre Boulez Saal, vanaf dag een na de opening. Wat is het geheim van een succesvolle nieuwe concertzaal? Bij de Philharmonie de Paris loopt de zaalbezetting als een trein, in de Hamburgse Elbphilharmonie is het halve seizoen al uitverkocht, om twee recent gebouwde complexen te noemen. Komt dat door het ontwerp, de akoestiek, de programmering, de stad? In het geval van de Boulez Saal is het een combinatie van deze vier factoren. En een vijfde: met de Berlijnse zaal ging opnieuw een wens van de Argentijns-Israëlische pianist en dirigent Daniel Barenboim (tevens Generalmusikdirektor van de Staatsoper Unter den Linden) in vervulling. Hij is de motor achter het geheel.

Daniel Barenboim

Een stukje geschiedenis: in 1999 richtte Barenboim het welbekende West-Eastern Divan Orchestra op, samen met de Amerikaans-Palestijnse literatuurwetenschapper Edward Said. Beiden wilden het geloof in een betere wereld uitdragen door Arabische en Israëlische musici op het podium te verenigen. Uit deze orkestpraktijk vloeide in 2012 de Berlijnse Barenboim-Said Akademie voort, gevestigd in het gebouw waar ook de concertzaal is ondergebracht. Studenten uit het Midden-Oosten kunnen hier een vierjarig traject volgen; een muziekstudie, gecombineerd met een studie geesteswetenschappen. Voor cultuurminnende studenten een aantrekkelijke plek, om de hoek van de Staatsoper, het Konzerthaus en het museumeiland.

Loop je langs de lichte, gepleisterde gevel, dan klinkt uit de openstaande ramen een contrabasriedel. Een klarinettist oefent een ingewikkelde maat. Misschien doen ze dat wel voor een uitvoering in de Boulez Saal, want niet in de laatste plaats is die bedoeld voor de Akademiestudenten. Zij maken gebruik van de ruimte tussen de optredens van wereldspelers als Jörg Widmann, het Belcea Quartet, het Boulez Ensemble en Zubin Mehta door.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld EPA

Allemaal voortvarend gedacht en aangepakt. Barenboim heeft een naam, een visie, niet te vergeten een behoorlijk ego, en hij kent de juiste mensen, onder wie Frank Gehry, die ook de Walt Disney Concert Hall in Los Angeles op zijn naam heeft staan. Gehry kroop, zonder honorarium, achter de tekentafel en in mei 2014, strak volgens plan, werd met de bouw begonnen. Eind maart van dit jaar was de zaal een feit; samen met de Akademie een project van 33,7 miljoen euro.

Gehry ontwierp ruimtelijke behaaglijkheid, in vorm, maar ook in materiaal: lichtbruine dennenhouten muurpanelen en smaakvolle roodblauwe stoelbekleding. De zitplekken zijn rondom de speelvloer, met vaste en losse stoelen. 682 luisteraars kunnen beneden en boven plaatsnemen. De verdieping wordt gevormd door een ovale ring die boven de begane grond hangt.

Sta in je in je eentje in de zaal, deuren gesloten, dan lijkt het de eerste minuten alsof je je in een vacuüm bevindt. Zo stil, zo onnatuurlijk stil ervaar je zelden. Doodeng, weg van de wereld. Een proefje met de akoestiek - iemand speelt op de vleugel, terwijl we eerst linksboven, dan rechtsachter en daarna in het midden plaatsnemen - leert dat de zaal geen enkele dode hoek kent. De klank kaatst nergens, geen lastige nagalm, overal klinkt het geluid afgerond. Ideaal voor opnames. Met dank aan Yasuhisa Toyota, die ook voor de veelbesproken akoestiek van de nieuwe Elbphilharmonie in Hamburg verantwoordelijk was.

Comfortabel

En hoe is het bij een concert, een gevulde zaal? Op een zomerse middag schuiven we aan bij een uitvoering, gegeven door Barenboim zelf met zijn Boulez Ensemble, waarin ook zoon Michael Barenboim meestrijkt. Het publiek is gemengd, van studenten tot zestigers. Op het programma staan een Mozartkwartet, Schönberg en kersverse noten van Borowski. Een plaats beneden, vlakbij de spelers, geeft een levendig, vrij rustig klankbeeld. Boven is het even comfortabel luisteren, maar is het geluid minder direct. Het overzicht is een pluspunt. Met publiek om je heen is er van dat vacuüm geen sprake meer.

Een performance op klaarlichte dag is geen enkel punt: zodra iedereen zit, floept er verduistering voor de ramen en luister je in intieme setting. In het licht gewelfde plafond zijn random spots gemonteerd door een ontwerper uit New York.

Waarom is de naam van de begin vorig jaar overleden componist en dirigent Boulez aan de zaal gekoppeld? Hij was een goede vriend van zowel Barenboim als Gehry. Met de vernoeming onderstreept het instituut Boulez' leergierige instelling, zijn inzet voor het onderwijs en zijn nieuwsgierigheid.

De afgelopen maanden vormden de vuurdoop. Het eerste echte seizoen van de Boulez Saal, dat in september van start gaat, belooft veel goeds, met interessante musici en kunstenaars, onder wie Pablo Heras-Casado, Robert Wilson en András Schiff. Diverse concerten, theatrale performances incluis, zijn reeds uitverkocht. Wie een dagdeel over heeft in Berlijn: het loont de moeite om binnen te lopen. Ook om de permanente tentoonstelling in de centrale hal, verspreid over de verdiepingen, te bezoeken. Daarin wordt het verhaal verteld van het orkest, de Akademie en het gebouw.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Pianist Daniel Barenboim Beeld Hollandse Hoogte / Imago Stock & People GmbH

Hoogtepunten in het eerste seizoen

6-12 oktober:
De eerste scenische productie in de Boulez Saal wordt verzorgd door het Rundfunkchor Berlin onder leiding van Gijs Leenaars, in een regie en scenografie van Robert Wilson. In 'Luther dancing with the gods' klinken teksten van Luther en uit de Bijbel, ondersteund door muziek van Bach, Nystedt en Reich.

30 november en 1 december:
Het Boulez Ensemble speelt onder leiding van François Xavier-Roth 'Répons' van Pierre Boulez. Boulez sprak bij leven de wens uit om dit stuk te horen in de nieuwe zaal. Zover mocht het niet komen, maar de programmering is een feit.

12-14 januari:
Schubert-weekend met concerten en workshops voor jonge zangers, door bariton Thomas Hampson en pianist Wolfram Rieger.

24 januari:
Daniel Barenboim zelf opent het Debussy-jaar (de componist stierf in 1918) met een recital waarin hij o.a. Boek I van de Préludes zal spelen.

29 mei en 1 juni:
Violist Pekka Kuusisto en kunstenares Aamu Song slaan de handen ineen voor een experimentele kijk- en luisterervaring in 'Reddress'.

15-19 juni:
Lezingen (Duits & Engels) en concerten door pianist András Schiff. Op het programma de Partita's van Bach.

Info: www.boulezsaal.de

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden