Geen dansje meer om de waardigheid te herwinnen

Er is een leeftijd waarop het menselijk naakt liever wordt weggehouden (tenzij Lucian Freud in de buurt is natuurlijk). Ik denk aan de mogelijke esthetiek van oude verdroogde borsten, of de absurde grap van een lusteloos bungelend mannelijk lid, in de rol van halfdode getuige in een reeds lang uitgespeelde rechtszaak, door zuster Mieke ook wel beschreven als 'verdroogde slak in uitgebrand haardvuur'. Nee, dat zijn geen stadia van de menselijke anatomie die ons met verrukking vervullen.

In het verpleeghuis is dit onthutsende naakt veelvuldig aanwezig, en het doet extra zeer als de man of vrouw in kwestie die innerlijke spiegel kwijt is waarin wij onszelf bekijken om na te gaan hoe de wereld ons ziet. Ik loop nu al dertig jaar rond in verpleeghuizen, maar ik zal nooit wennen aan het beeld van een vrouw die in een met poep besmeurde nachtpon de gang op loopt terwijl de luier tot halverwege haar bovenbenen is afgezakt. Dit beeld wordt graag gebruikt in televisie-uitzendingen om aan te tonen hoe beroerd de zorg in verpleeghuizen is.

Nou mankeert er van alles aan die zorg, maar de onachtzaamheid waarmee die vrouw zich op de gang aan de wereld toont, komt voort uit een innerlijke gesteldheid die het gevolg is van hersenschade en niet van slechte zorg. Wat bijvoorbeeld niet helpt onder dergelijke omstandigheden is de beschuldigende opmerking: kijk eens hoe u eruit ziet!

Het gaat om verlies van waardigheid zonder dat de verliezer het beseft. Er bestaat ook een omgekeerde versie van. Anita Loos beschrijft Clark Gable in haar memoires 'Kiss Hollywood Goodbye'. 'Wat ik het meest bewonderde in Clark was zijn gebrek aan ijdelheid. Hij had al vroeg een kunstgebit en trok zich daar niets van aan. Op een dag trof ik hem bij een buitenkraan naast de filmstudio waar hij zijn gebit stond af te spoelen. Hij grijnsde, wees op zijn ingevallen mond en zei met een overdreven lispel: "Look! America's fweetheart!"'

Het verlossende van Clark Gable's tandeloosheid is dat hij het beseft en er zelfs een dansje mee maakt. In het verpleeghuis gaat veel waardigheid verloren, die echter niet herwonnen wordt door ermee te dansen. Mensen die niet op eigen kracht kunnen opstaan, wassen, aankleden, plassen, poepen, eten en drinken vechten om hun waardigheid te behouden. Zij vinden het verschrikkelijk als ze zichzelf bevuild hebben en door de zuster moeten worden schoongemaakt. De verontschuldigingen waarmee zij de zuster om vergiffenis vragen zijn alleszeggend: 'Ik schaam me zo, ik kon het echt niet helpen, u zult wel denken..."

Het is precies dit besef dat weg is in dementie. Dit onvermogen om naar jezelf te kijken en je af te vragen: hoe kom ik over bij de anderen?

Kun je je waardigheid verliezen zonder dat je dat beseft? Zeker, ik zie het elke dag. We hadden ooit een man opgenomen die eigenlijk niet meer wilde lopen. Hij kroop rond over de grond. Dat vonden we onwaardig, hetgeen er overigens niet toe leidde dat we ertegenin gingen, want hij voelde zich er duidelijk prima bij. Waarmee we stuiten op een belangrijke asymmetrie rond het begrip waardigheid. Anderen kunnen vinden dat jij je waardigheid kwijt bent, terwijl jij je er prima bij voelt. Nou ja, prima, maar toch.

Het verlies van waardigheid in dementie heeft verstrekkende gevolgen. De zorg voor oude mensen wordt in het algemeen al opgevat als minderwaardig werk, maar binnen dit reeds verguisde domein kun je nog een verdieping lager zakken als je zegt dat je zorgt voor demente ouderen. Ook onder artsen bestaat deze minachting. Zo vroeg een collega eens aan mij: 'Ben je van je geloof gevallen?', waarmee zij niet duidde op enige koelte tussen mij en de Schepper. Nee, ze had van iemand gehoord dat ik op een afdeling voor revalidatie werkte, hetgeen niet strookte met haar idee van mij als een handvasthouder, meer het begeleidende type zeg maar, 'zo'n arts die heel lief is voor dementjes'. Haar term. Ze doelde daarmee op een arts die nog geen botbreuk van een niesbui kan onderscheiden. En dat is precies de sukkel die zich wel weet te handhaven bij dementen. En natuurlijk voelde ik mij in mijn waardigheid aangetast.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden