Populisme

Geeft Trump Wilders & co een duwtje?

Twee vrouwen volgen de Amerikaanse verkiezingen in de Union Jack Pub in Moskou. Op de muur portretten van Le Pen, Trump en Poetin. Beeld AP

De overwinning van Donald Trump kan een enorme stimulans zijn voor rechts-populisten in Europa. Ze wrijven zich al in hun handen, in de hoop dat ze binnenkort hun land aan het volk kunnen 'teruggeven'.

Marine Le Pen was er gistermorgen als de kippen bij om 'Donald Trump en het Amerikaanse volk' te feliciteren. De leidster van het rechts-populistische Front National loopt zich warm voor de Franse presidentsverkiezingen van komend voorjaar. Wat Trump kan, kan ik ook, hoor je haar denken. Haar vader, oud-partijleider Jean-Marie Le Pen, twitterde zelfs expliciet: "Vandaag de Verenigde Staten, morgen Frankrijk!"

De omstreden rechts-nationalistische veteraan raakt daarmee aan het brede gevoel dat er een golf van populisme over de wereld rolt. Dat het populisme iets besmettelijks is, een fenomeen dat landen van elkaar na-apen en waarvoor op sommige momenten in de geschiedenis de schaamte lijkt weg te vallen.

Geen 'ver van bed show' meer

Het is inderdaad nogal wat, als je alles op een rijtje zet. De Russen hebben Poetin, de Turken Erdogan en de Filippijnen Duterte. Ook dichter bij huis tiert het populisme welig. Polen en Hongarije hebben een rechts-nationalistische regering. En in diverse andere Europese landen zijn verkiezingen op komst met voorspelde populistische zeges. Denk aan Nederland, met Geert Wilders. Frankrijk, waar het Front National de meeste peilingen aanvoert. Duitsland, waar Merkel geplaagd wordt door het oprukkende Alternative für Deutschland. Oostenrijk, waar de rechts-populist Norbert Hofer grote kans maakt om volgende maand te worden verkozen tot president. Hofer zou het eerste extreem-rechtse staatshoofd in Europa worden na de Tweede Wereldoorlog. En dan zijn er nog de Zuid-Europese landen, waar links-populisten het politieke bestel aan het wankelen brengen.

Vergeet ook de Brexit niet. Dat was in juni een ongekende prestatie van vooral Nigel Farage, de voormalige rechts-populistische Ukip-leider. Tijdens de campagne hamerde hij erop dat het land moest worden 'teruggegeven aan het volk' en dat de 'massa-immigratie' moest ophouden. Zijn tegenstanders deden zijn boodschap af als stemmingmakerij. Maar de meeste Britten vielen ervoor. Met zijn humor, politieke incorrectheid en anti-establishmentpose won Farage de race - charmant bijgestaan door de net zo incorrecte Conservatief Boris Johnson, inmiddels minister van buitenlandse zaken.

Norbert Hofer, Oostenrijkse presidentskandidaat Beeld ANP

Hoofdprijs

En nu hebben we dus Trump, die met hetzelfde recept en tegen alle verwachtingen in de hoofdprijs binnensleept. De vraag is of zijn overwinning een versterkend effect zal hebben op de toch al oprukkende Europese rechts-populisten. Krijgen zij een boost bij de verkiezingen, die in veel landen voor de deur staan?

De Franse politicoloog Pascal Perrineau verwacht van wel. Hij ziet de winst van Trump als morele 'oppepper' voor extreem-rechts in Europa, zegt hij in Le Monde. Trump is bovendien groot geworden met scheldtirades tegen latino's en met pleidooi voor een muur langs de Mexicaanse grens, redeneert Perrineau. Opeens klinkt Marine Le Pen als een mak lammetje. Met de ongepolijste Trump in het Witte Huis wordt het lastiger om Le Pen weg te zetten als extreem of racistisch. Zo wordt de drempel lager om op haar te stemmen.

Ook de centrum-rechtse Franse oud-premier Jean-Pierre Raffarin denkt dat Le Pen zal profiteren van Trumps overwinning. Hij acht het zelfs goed mogelijk dat ze werkelijk president wordt, nu Trump heeft aangetoond dat je met 'extreem populisme' de verkiezingen kunt winnen. Alle peilingen voorspellen weliswaar dat Le Pen - na een monsterzege in de eerste ronde - in de tweede ronde zal moeten wijken voor een onverbiddelijk cordon sanitaire van de kiezers. Maar wat zijn peilingen nog waard, na de flaters rond de Brexit en Trump?

Hoe dan ook, het ligt voor de hand dat Trump de Europese rechts-populisten extra legitimiteit zal verlenen. Daarnaast kan hij hun discours verder vergroven, verwacht Daniela Schwarzer, leidster van de Duitse denktank DGAP. Ze wijst op de taboes die Trump heeft doorbroken, op de heftigheid van de politieke strijd en op de agressie die hij toonde. "Dit alles kan de grenzen oprekken van wat tot dusver denkbaar was in onze eigen politieke cultuur", aldus Schwarzer tegen persbureau Reuters.

Marine le Pen, Franse presidentskandidaat Front National Beeld ANP

De invloed van Trump

Maar de Nederlandse politicologe Sarah de Lange van de Universiteit van Amsterdam moet nog zien dat Trumps zege werkelijk zo'n stimulans zal blijken voor Europese populisten. In veel nieuwsberichten wordt Trumps overwinning nu gekoppeld aan de naderende verkiezingen in diverse Europese landen, signaleert ze. De suggestie is steeds dat radicale, rechts-populistische partijen in die landen aan de macht kunnen komen. Maar veel journalisten vermelden er niet specifiek bij hoe die partijen er op dit moment voor staan in de peilingen. "Wilders gaat nu bijvoorbeeld duidelijk niet aan de leiding", zegt De Lange. "Uit onderzoek blijkt dat dit soort geframede berichten het kiesgedrag beïnvloeden en een eigen mediadynamiek genereren." Kortom: media kunnen de kiezer onbedoeld naar een stem op de populisten leiden.

En de analyse deugt niet eens, zegt de politicologe. Trumps overwinning helpt de Europese populisten niet opkomen. Het is eerder andersom: de overwinning van Trump, net als eerder de Brexit, past binnen een al veel langer bestaande tendens van opmarcherend populisme. De Brexit leidde ook niet tot betere peilingen voor Europese populisten. Daarom blijft het zeer te bezien of Trump die invloed wel heeft.

Binnenlandse 'dynamiek'

Sowieso speelt bij nationale verkiezingen de binnenlandse 'dynamiek' de voornaamste rol, weet De Lange. Welke partijen zijn verwikkeld in een nek-aan-nekrace? Waar duiken de schandalen op, enzovoort. Voor Wilders is het belangrijker dat hij het frame 'Rutte versus Wilders' in de media gevestigd krijgt, dan dat Trump in het Witte Huis zit - al brengt Wilders dat laatste als een grote steun in de rug.

De Nederlandse politicoloog Stijn van Kessel, werkzaam aan de Britse Loughborough-universiteit, moet ook nog maar zien dat Trumps winst Europese populisten extra zetels oplevert. "Kiezers die op een populistische partij stemmen, zijn meestal niet erg geïnteresseerd in buitenlandse politiek", zegt hij. Waarom zouden ze dan nu ineens massaler naar de stembus trekken?

Geert Wilders reageert op de winst van Donald Trump Beeld ANP

De gewone man

Van Kessel ziet overigens wel duidelijke overeenkomsten tussen Trump en de Europese rechts-populisten. "Ze gaan allemaal tegen de gevestigde orde in. En ze komen op voor de gewone man: de zogeheten verliezer van de globalisering." Onder die term worden vooral blanke mannen verstaan die vrezen voor hun baan, voor immigratie en voor de aantasting van hun culturele identiteit.

Nog een opvallende gelijkenis: de populisten nemen het niet zo nauw met de feiten. Volgens de Amerikaanse website Politico verspreidde Trump om de drie minuten een leugen, Clinton slechts om de twaalf. Het laat zien dat we leven in een tijdperk van 'post-fact-politics', zegt Van Kessel. Politici komen weg met onzin, als ze die maar overtuigend brengen. Die les kan nog wel eens grote invloed op campagnes krijgen, ook in Europa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden