Geef gemeenten ruimte om taken uit te voeren

Ooit was Nederland een heel gedecentraliseerd land. De republiek bestond uit zeven soevereine gewesten, waarin vijftig steden allemaal een eigen machtspositie hadden. Tijdens de Bataafse Revolutie van 1795 waren de gematigde revolutionairen vaak federalisten, die lokale bevoegdheden wilden behouden. Zij hebben toen het onderspit gedolven. De radicalen - sterk beïnvloed door het Franse eenheidsdenken - pleegden een staatsgreep en zorgden ervoor dat Nederland vanaf die tijd een eenheidsstaat werd.

Nu 'Den Haag' allerlei verantwoordelijkheden op het gebied van jeugdzorg, langdurige zorg en participatie op de arbeidsmarkt overhevelt naar gemeenten is het tijd om de eenheidsstaat te herzien. Want de verschuivingen zijn enorm. De grootste takenoverdracht in decennia gaat gepaard met enorme bezuinigingen, maar zal nog steeds leiden tot een verdubbeling van de uitkering van het Rijk aan de gemeenten via het Gemeentefonds.

De achterliggende gedachte is aannemelijk: gemeenten zijn beter in staat om zorg op elkaar af te stemmen, maatwerk te leveren en de samenwerking te zoeken met lokale partners. Dit betekent wel dat landelijke zorginstellingen - en zorgverzekeraars - met elke gemeente aparte contracten moet afsluiten.

Deze ontwikkeling zou je kunnen plaatsen in een breder kader, waarin over heel de wereld de macht van steden toeneemt, ten koste van nationale overheden die worstelen met trage bureaucratie, complexe wetgeving en afstandelijke politici. In de steden is de dynamiek, innovatie en creativiteit die nodig is om problemen snel aan te pakken en de lokale economie te stimuleren, zegt Benjamin Barber in zijn boek 'If Mayors Rule the World'. Hoge ambtenaren van grote steden als Rotterdam worden getraind om als diplomaten af te reizen naar verre landen om te investeren in handelsbetrekkingen. Kleine gemeenten gaan ook hun eigen gang.

Toch zitten er een paar addertjes onder het gras, die deze op zich niet ongunstige ontwikkeling dwarszitten. In de eerste plaats blijft de centrale overheid beheerder van het geld. Gemeenten krijgen maar een klein deel van hun inkomsten via de OZB - de belasting op huisbezit. De rest komt vooral van de rijksoverheid. En die heeft de neiging om bezuinigingen af te wentelen op gemeenten en hun partners. Niet alleen door de decentralisatie van taken, maar ook door gemeenten te korten op onderwijsgelden. In een motie stelde Van Haersma Buma van het CDA in september 2011 dat gemeenten te weinig investeren in onderwijshuisvesting en vroeg dit bedrag over te hevelen naar schoolbesturen. Maar het huidige kabinet besloot twee jaar later in het Onderwijsakkoord deze gelden te besteden aan een landelijke kwaliteitsimpuls. Dus gemeenten worden flink gekort en schoolbesturen krijgen niks. Ook woningcorporaties krijgen te maken met een fikse verhuurdersheffing, waardoor velen alleen nog kunnen investeren in nieuwbouw van sociale huurwoningen als gemeenten de grond goedkoper aanbieden. Zo komt deze bezuiniging ook op het bordje van gemeenten.

Het evenwicht is verstoord als gemeenten veel verantwoordelijkheden krijgen, maar nauwelijks controle over eigen middelen. Zo zijn ze overgeleverd aan de gunsten van het Rijk en blijven niet meer dan een uitvoeringsloket van Den Haag. Als het ministerie van binnenlandse zaken gemeenten werkelijk meer 'beleidsruimte' wil geven, zoals toegezegd, dan moet ook belastingruimte overgeheveld worden van het Rijk naar de gemeenten.

En het tweede addertje onder het gras is de vertegenwoordiging. Hans Goslinga betoogde vorige week in deze krant dat het tijd is voor een gekozen burgemeester omdat gemeenten belangrijker zijn geworden. Zelf heb ik lang geaarzeld. Maar hij heeft gelijk. Als gemeenten betrekkelijk weinig te doen hebben, is een kroonbenoeming prima. Maar bij meer taken past een stedelijk leider die door de burgers wordt gekozen en de belangen van de stad behartigt.

Een grondwettelijke wijziging waardoor Nederland weer een federale staat wordt, ligt niet in het verschiet. Maar het is wel goed te beseffen dat de gedecentraliseerde eenheidsstaat tegen eigen grenzen aanloopt na deze decentralisaties. Als de gemeente meer moet doen, moet zij ook meer zelfstandige bevoegdheden krijgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden