Geef de kiezer een band met de Kamer

In dit 'Idols'-tijdperk begrijpt niemand meer het huidige kiesstelsel, stelt VVD-fractievoorzitter Van Aartsen. Een grondige wijziging is nodig, maar niet zoals minister De Graaf (D66, bestuurlijke vernieuwing) het voorstelt. We moeten eindelijk de machtsvraag in Nederland beantwoorden.

'Er is geen automatische band tussen kiezers en gekozenen.

Natuurlijk doet elk Tweede-Kamerlid zijn best om een band met kiezers op te bouwen, via de portefeuille of via de regio. Maar uiteindelijk komen ze allemaal op de slippen van de lijsttrekker binnen”, zegt Jozias van Aartsen in zijn werkkamer, die uitkijkt over het Binnenhof.De VVD-fractievoorzitter heeft grote bezwaren tegen het Nederlandse kiesstelsel met zijn evenredige vertegenwoordiging (simpel gezegd: wie dertig procent van de stemmen haalt, krijgt dertig procent van de kamerzetels). Hij wil toe naar een stelsel met 150 districten. Daarin strijden kandidaten voor de Tweede Kamer – net als voor 1917 – om die ene zetel.

,,Je kunt nu wel 20 000 keer zeggen dat het ontbreken van die band niet zo erg is. Maar toch: kamerleden missen een eigen electoraat en de Nederlandse kiezer mist een eigen regionale volksvertegenwoordiger.”

,,Voor een kamerlid is een regionaal electoraat heerlijk. Je vangt eerder signalen en emoties uit de samenleving op. En je moet natuurlijk iets doen om de volgende verkiezing opnieuw gekozen te worden. Die automatische band is er nu niet, alleen bij een aantal kamerleden. Ik denk aan het vroegere Limburgse kamerlid René van der Linden. Hij hield wekelijks spreekuren voor zijn achterban.” Als dat toen ook al kon, is de verandering die u voorstaat dan niet windowdressing? ,,Nee, nee. Het belang ervan zit 'm in de veel hechtere band tussen kiezer en gekozene. Ik geloof ook niet in het bezwaar dat dat tot regionalisme of cliëntelisme leidt. Dat is een sprookje, blijkt uit onderzoek in Engeland, dat een districtenstelsel heeft. Vóór 1917 bracht ons districtenstelsel ook heel generaal ingestelde politici in de Kamer, zoals De Savornin Lohman en Thorbecke.”

,,Een tweede probleem is dat na verkiezingen de machtsvraag nooit wordt beantwoord. Verkiezingen leiden tot een vreemde, maandenlange (in)formatieperiode waarin onduidelijk is wie de macht heeft en er geen besluiten meer worden genomen.

Die periode begint al na prinsjesdag, een halfjaar vóór de verkiezingen. Dat betekent een lange periode van onzekerheid en instabiliteit.”

,,In bijna elk ander land weet je de dag na de verkiezingen wie de macht krijgt. Die formatieperiode is misschien goed voor journalisten en de ijscoman op het Binnenhof, maar onbegrijpelijk voor kiezers.

We hebben het inmiddels over mensen die met 'Idols' zijn opgegroeid en gewend zijn dat drie kwartier nadat ze hun sms'je hebben verstuurd bekend is wie er gewonnen heeft. Die kijken op een heel andere manier naar democratie.”

Maar parlementsverkiezingen zijn toch niet te vergelijken met een 'Idols'-wedstrijd?

,,De moderne consument wil ook sneller informatie hebben, snel zijn beslissingen kunnen nemen. Mensen staan nu heel anders in het leven dan 20, 30 jaar geleden. Het is een competitie, de cultuur van deze samenleving. Maar in de politiek gaat het nog exact zoals in de jaren '20. Na de verkiezingen gaan de politieke voormannen in een achterkamertje bij elkaar zitten. Er is in dat opzicht geen klap veranderd.”

,,Een populaire gedachte is dat ons kiesstelsel juist superieur is. Maar het is een residu van de zuilenmaatschappij. Het is er in 1917 gekomen, omdat protestanten, katholieken, sociaal-democraten en liberalen evenredig vertegenwoordigd moesten zijn in het parlement. Ik misken die geschiedenis niet. Maar in de toekomst moet de kiezer meer directe invloed hebben.”

Minister Thom de Graaf heeft nu voorgesteld in 2007 elke kiezer twee stemkaarten te geven. Eén stem wordt uitgebracht op een partij waardoor het aantal kamerzetels over de partijen kan worden verdeeld. Met de tweede stem kan een regionale kandidaat worden gekozen. De Graaf wil dat zo 75 van de 150 kamerleden rechtstreeks via de districten in de Kamer komen.

Ideaal vindt Van Aartsen op termijn het districtensysteem naar Frans model, omdat daarin ook kleinere partijen bestaansrecht hebben. ,,Natuurlijk zullen ze niet allemaal een parlementszetel veroveren. Maar een ChristenUnie kan bijvoorbeeld wel bij het CDA concessies afdwingen, als haar stemmen nodig zijn om het CDA aan een meerderheid in het district te helpen.” Zo'n systeem vergt echter wijziging van de Grondwet en heel wat overtuigingskracht, ook in eigen kring. ,,Voor VVD-begrippen is het al revolutionair dat we in het regeerakkoord in principe hebben ingestemd met een verandering van het kiesstelsel.”Waarom die plotselinge haast bij de VVD? Jarenlang hielden juist de liberalen vernieuwing tegen.

,,Dat heeft te maken met hoe de politiek in de jaren '90 van de vorige eeuw functioneerde en met de Fortuyn-revolte. Je voelt een bepaalde stemming in het land, de tijd rijp is voor veranderingen. De politiek leeft veel meer dan tien jaar geleden, in alle leeftijdscategorieën. Dat merk je overal. Er is een hoge frustratie over het politieke systeem. Mensen willen politici kunnen aanraken, aanspreken en hen verantwoording laten afleggen.”

Fortuyn had het districtenstelsel niet nodig. Hij was in het huidige stelsel ook veruit winnaar geworden.

,,Dat is waar, ik weet niet hoe Fortuyn hierover zou hebben gedacht.”

Hoe zou een tussenvariant in het kiesstelsel er in uw ogen uit moeten zien?

,,Het is geen geheim dat ik voor de variant ben dat kiezers een eerste stem uitbrengen op de partij naar keuze en een tweede stem op de kandidaat naar keuze in hun eigen district. Dat kan binnen de huidige Grondwet. Er moeten wel 150 districten komen, zodat alle kamerleden op die manier kunnen worden gekozen. Dat is een ideale opstap naar een volledig districtenstelsel. Wat dat betekent voor de politieke verhoudingen in Nederland, is volstrekt onvoorspelbaar. Het gedrag van kiezers kun je in deze tijd toch niet meer inschatten. En natuurlijk zal ik graag ook zelf op dat zeepkistje gaan staan.”

Wat is het probleem met het plan van minister De Graaf?

,,Het dicht de kloof tussen kiezer en kamerlid niet. De Kamer heeft in april allerlei aarzelingen geuit en suggesties gedaan om het plan te verbeteren. Maar De Graaf heeft al die ideeën in de prullenmand gegooid. Het is een betonnerige brief aan de Kamer. Voor een minister van bestuurlijke vernieuwing is het wel erg regentesk.”

,,Wij willen meer tijd om na te denken. En waarom zouden we niet ook luisteren naar de grootste oppositiepartij PvdA? We zitten in een enorme tijdsklem, want voor 1 juli moet volgens het regeerakkoord het wetsvoorstel er liggen. Dat kan leiden tot een ingreep, die zo slecht in elkaar zit of zo weinig steun heeft dat alles in de volgende kabinetsperiode weer ongedaan wordt gemaakt. Dit gaat over het functioneren van onze eigen parlementaire democratie. Dit is wat anders dan een beslissing nemen over langer blijven in Irak. Dit onderwerp moet je niet met een kleine meerderheid door de Kamer willen slepen.”

Zegt u daarmee dat de VVD het regeerakkoord op dit punt wil openbreken? De VVD wil van dit besluit af?

,,Nee, dat is het niet. Mij kan nooit verweten worden dat ik niet het kiesstelsel wil veranderen. Maar ik wil hierover ook niet elke keer een soort geloofsbelijdenis hoeven afleggen. Ik doe gewoon een dringende oproep aan De Graaf. Een oproep die niet in de sfeer mag worden getrokken dat we D66 aan het pesten zijn. Ze hebben natuurlijk in de vorige periode een slechte ervaring met de VVD-senaatsfractie. Maar zo zit het nu niet. We houden ons aan ons woord. Maar ik wil het onderwerp wel fair behandelen.”

Waarom moet er meer tijd worden uitgetrokken?,,De Graaf zegt alleen dat alle alternatieven niet deugen en dat het kabinet dus op de ingeslagen weg doorgaat. Ik hoop dat de minister kan accepteren dat wij er in onze partij nog verschillend over denken. Sommige VVD'ers betreuren elke wijziging en willen vasthouden aan de evenredige vertegenwoordiging. Het gevoelen bestaat dat de VVD alleen het kiesstelsel wil wijzigen, om maar te kunnen regeren. Het ligt erg emotioneel, we hebben gewoon meer tijd nodig, laten we zeggen tot in september.”

,,En als D66 zo graag de bestuurlijke vernieuwing wil regelen, laat De Graaf dan beginnen met het accent te leggen op de gekozen burgemeester. Ga daar eens serieus mee aan de gang. De minister heeft ook de Antillen in zijn portefeuille. Daar moet ook dringend van alles gebeuren. Maar daar horen we hem niet over.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden