Gedoemd zijn om alleen te blijven

Etienne van Heerden, 'De witte aap', vert. door Riet de JongGoossens, uitg. Meulenhoff, Amsterdam 1992 - 29,50.

De rollen uit 'Mijn Cubaan' zijn in 'Mijn Afrikaner' omgedraaid. De oorlogssituatie waarin de tegenstander niet wordt gedood maar gevangen wordt genomen, markeert de uiterste grens van wat een mens onder die omstandigheden psychisch kan verduren.

Zoals gezegd, lijken de andere verhalen dichter bij een herkenbare Zuidafrikaanse werkelijkheid te staan, maar ook in hen domineert de confrontatie van concepten van werkelijkheid. In het titelverhaal 'De witte aap' zorgt een troep zogenaamde blauwapen voor grote overlast in de boomgaarden van de bewoners van het dorp. Om de apen effectief te bestrijden wordt een van hen gevangen en wit geverfd. De witte aap zoekt na zijn vrijlating toenadering tot zijn soortgenoten die echter in paniek wegvluchten. De witte aap is gedoemd om alleen te blijven. Maar zo kan hij niet leven. De ik-verteller verlost hem uit zijn isolement door hem dood te schieten: "Aan de plof op de zandige oever onder mij kan ik horen dat hij dood is, en ik draai me niet eens om om naar het hoopje apelijf te kijken."

Een vergelijkbare witte aap is het jongetje in het verhaal 'Joshua'. Zijn ouders hebben het niet breed en hij wordt min of meer gedwongen om een weekend door te brengen op de rijke boerderij van de ouders van een klasgenoot. De verplaatsing naar het voor hem onwennige milieu maakt Joshua doodongelukkig. Maar ook tussen de kinderen onderling vinden isolatierituelen plaats: "Ze zeggen dat hij je op de rug van je hand laat blazen om te kijken of je knikkers omhoog komen. Als ze niet omhoog komen, is er iets mis." Iemand moet de pineut zijn. Het wordt de klasgenoot Fred Gouws. Ontkennen helpt niet. Je bent gewoon een witte aap.

Van Heerden wil geen morele of politieke uitkomst bieden. Hij ageert op de breuklijnen tussen mensen, tussen ouders en kinderen, tussen kinderen onderling en tussen mens en dier. Hij beschikt over een feilloos gevoel voor het kleine als symptoom van het grote. Potentieel zijn de dingen bij hem met betekenis geladen. Een slaphangende draad van een omheining op een boerderij geeft het begin van uiterlijk en innerlijk verval aan.

Door de normaliteit van het leven loert bij van Heerden het chaotische, wrede en liefdeloze heen. Hij signaleert in al zijn verhalen het onvermogen van mensen om een van geest en een van hart te zijn. In het verhaal 'Tsitsikamma' bij voorbeeld trekt een groepje studenten door de laatste strook regenwoud van ZuidAfrika. Zij zeulen het lijk van hun kameraad mee en worden door de hitte gedwongen het uiteindelijk te begraven. Geen van allen is in staat om met de vriendin van de overledene werkelijk mee te leven. In 'De bisschop en de stier' botsen twee waardesystemen, dat van de blanke boer Tokkie Nel met zijn fokstier en het totaal andere van een menigte zwarte begrafenisgangers frontaal en grotesk op elkaar. In het uiterst sfeervolle en uitzichtloze 'Treinen' vormt de buitenplee voor stationschef het enige plekje op aarde waar hij zich aan zijn dromen kan overgeven. Ferreira's vrouw protesteert tegen de eentonigheid van het leven op dit station waar nooit een trein stopt, door aan de seinen te knoeien. Ferreira en zijn vrouw zijn in wezen vreemden voor elkaar, zoals beiden samen weer vreemd staan tegenover hun kind dat op school niet mee kan komen en dat vergeefs om erkenning bedelt voor de knutselwerkjes dat het maakt.

De vertaalster heeft uit van Heerden's twee verhalenbundels 'My Kubaan' (1983) en 'Liegfabriek' (1988) de beste verhalen tot deze nieuwe bundel 'De witte aap' samengevoegd. De vertaling is met veel kennis en gevoel gemaakt. Dat is niet vanzelfsprekend. Je moet veel van Zuid-Afrika weten en meer nog, je moet veel mensenkennis hebben om Etienne van Heerden te kunnen vertalen. Evenals zijn roman 'De betoverde berg' zal deze bundel ongetwijfeld veel lezers vinden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden