Gedetineerd in een woonhuis

In Denemarken bestaat een alternatief voor gevangenisstraf in een cel. Gedetineerden kunnen het laatste deel van hun straf uitzitten in een huis waar ook ’gewone’ mensen wonen. ’Normaliseren’ van gedetineerden noemen de Denen het. Dit helpt hen uit de criminaliteit te blijven.

Pension Skejby is uniek. Nergens anders ter wereld bestaat een huis waar gedetineerden samenwonen met ’gewone’ mensen, die nooit criminaliteit hebben begaan. En let wel: dit is géén huis van bewaring, géén opvang voor mensen die voorwaardelijk vrij zijn, maar een plaats waar gedetineerden de laatste periode van hun gevangenisstraf uitzitten.

Met trots laat bewoner Svend Erik (59) alle ruimten zien: de gezellige woonkamer, de keukens, het atelier voor keramiek en glas, de muziekstudio met drumstel, piano en glimmende gitaren. Het is vijf uur ’s middags en langzaam druppelen de bewoners de woonkamer binnen, na een dag werk of studie. Hartelijk begroeten ze elkaar, sommigen met een omhelzing. In de keuken staat een grote pan met spaghettisaus op het fornuis te pruttelen. „Het ruikt lekker”, roept een bewoner enthousiast. Niets doet hier denken aan een gevangenis, met uitzondering misschien van de lange, donkere gangen met kleine kamers.

Svend Erik is veroordeeld tot een gevangenisstraf van zes jaar, waarvan hij vier jaar heeft uitgezeten. Hij woont hier nu acht maanden. „In de gevangenis werd ik met wantrouwen tegemoet getreden, dat maakte mij erg bitter. Zelfs de kleinste dingen irriteerden me en ik ontplofte snel”, vertelt hij. „Hier merkte ik al snel dat het personeel mij vertrouwen gaf, daardoor ben ik veranderd. Ik ben nu positiever en makkelijker in de omgang”, aldus Svend Erik, die droogjes vertelt waarvoor hij zit: „Ik heb mijn partner mishandeld, met de dood tot gevolg.”

Momenteel wonen hier vijftien gedetineerden, allemaal mannen. „Maar dat is toeval, want er is ook plaats voor vrouwelijke delinquenten”, verzekert directeur Hans Jürgen Tholstrup (62). Deze vijftien gedetineerden - de ’plusbewoners’ zoals ze hier worden genoemd omdat zij in aanraking zijn geweest met de wet, delen hun dagelijkse beslommeringen met tien ’minbewoners’, veelal jongeren en studenten.

Verschil tussen de bewoners is eigenlijk niet te zien. Toch is er onderscheid: de plusbewoners moeten toestemming vragen als ze het huis willen verlaten en moeten elke avond om elf uur thuis zijn. Alleen omdat ze het zelf verteld hebben, weten wij dat aan de lange tafel in de woonkamer een student taalkunde grapjes zit te maken met een ex-drugskoerier.

Pension Skejby startte in 1973 als een experiment. Men ging ervan uit dat de invloed van niet-gedetineerden een groter normaliserend effect heeft dan regels, verboden en gevangenispersoneel.

Het ’normaliseringsconcept’ werkt, zo bleek uit een onderzoek van 2006. Personen die het laatste deel van hun straf uitzitten in Pension Skejby hebben 21 procent minder kans op recidive dan personen uit andere Deense pensions, waar uitsluitend gedetineerden wonen. Bovendien lukt het twee keer zo veel gedetineerden om hun opleidingsniveau te verhogen tijdens hun verblijf in het huis of in de twee jaar daarna.

„De aanwezigheid van minbewoners betekent dat criminaliteit niet langer een gemeenschappelijk referentiekader is. De gesprekken gaan voornamelijk over werk, studie, familie, vrienden en de samenleving”, concludeerde socioloog Linda Kjaer Minke (45) in haar onderzoek. „De sfeer in Pension Skejby is minder bedrukt dan in de gevangenis, omdat niet alle bewoners de typische problemen van gedetineerden hebben, zoals gevoelens van schaamte, financiële problemen, problemen met partner of gezin, enzovoort”, vertelt Minke.

Openheid vormt een belangrijke pijler van het ’normaliseren’. Telkens als een nieuwe bewoner het huis betrekt, moeten de plusbewoners vertellen welke misdaad ze hebben begaan.

„Ik moest wel even slikken toen ze op de vergadering vertelden waarom ze zitten”, vertelt Rebekka (23), studente antropologie, die hier nu zes maanden woont. „In het begin vond ik het vreemd om samen te wonen met mensen die iemand hebben gedood of mishandeld. Maar ik vergat het ook weer snel. Daarna dacht ik er niet meer over na wie een plusbewoner is en wie een minbewoner. Ik doe veel levenservaring op, omdat ik hier mensen ontmoet die ik anders nooit was tegengekomen.” De lage huur en het ’boeiende concept’ deden haar besluiten om hier naar toe te verhuizen.

Socioloog Minke gaat binnenkort een uitgebreid onderzoek doen onder de vroegere minbewoners. „Eerder onderzoek wijst uit dat minbewoners niet het criminele pad zijn opgegaan en dus niet zijn aangestoken door plusbewoners”, aldus Minke. „Als mijn zoon gaat studeren, zal ik hem aanraden er te gaan wonen.”

Rebekka ziet maar één nadeel van hier wonen: het hoge verloop. Plusbewoners wonen hier gemiddeld zes tot negen maanden en minbewoners ruim een jaar.

Bovendien schrikt ze weleens van de agressieve manier waarop sommige plusbewoners met elkaar om gaan. „Maar tegen mij zijn ze niet agressief.”

Directeur Tholstrup en zijn team, dat uit zeventien medewerkers bestaat, tracht telkens een zo heterogeen mogelijke bewonersgroep samen te stellen. Om te voorkomen dat er subgroepen ontstaan, kijkt men naar leeftijd, geslacht, type criminaliteit, lengte van de straf, gedrag en de sociale situatie. Ook de minbewoners vormen een heterogene groep.

Naast openheid zijn dialoog, medezeggenschap en verantwoordelijkheid de andere belangrijke pijlers van het normaliseringsconcept. De 25 bewoners zijn verdeeld in vier groepen, die elk boodschappen doen, koken en samen eten. Daarnaast verdelen ze zelf de overige taken, zoals het schoonmaken van toiletten en gangen.

Elke gedetineerde die hier aankomt, stelt samen met een medewerker een eigen handelingsplan op. In dit plan omschrijft men duidelijke doelen en afspraken op het gebied van werk, studie, vrije tijd en familie. Svend Erik, vroeger elektricien, had in zijn handelingsplan ’werkervaring opdoen’ als doel. Daarom werkt hij momenteel als klusjesman in Pension Skejby. Kort geleden sloot hij een cursus bedrijfspsychologie af. „Met de hoogste cijfers van mijn klas.” In de toekomst wil hij graag startende ondernemers adviseren.

In augustus vorig jaar kwam hij voorwaardelijk vrij, maar hij koos er voor om nog enige tijd in Pension Skejby te blijven. „Ik ben nog niet klaar.”

„Voor bewoners die langer willen blijven of tijdelijk willen terugkomen, is altijd plaats”, verzekert Tholstrup. „Wij zijn er om betrokkenen te steunen. Iemand moet voor zijn daad worden gestraft, maar geen milimeter meer”, aldus Tholstrup.

Maar is er nog wel sprake van straf bij een verblijf in dit huis, waar de bewoners een autobusje kunnen gebruiken voor het doen van de boodschappen of een uitstapje naar het strand of de bowlingbaan?

„Dat is een belangrijk dilemma”, zegt Jesper Ryberg (39), hoogleraar ethiek en rechtsfilosofie aan de universiteit van Roskilde en projectleider van een onderzoeksgroep naar ethische vraagstukken rond criminaliteit en straf. „Is het belangrijker dat de straf een kwelling is? Of is het belangrijker om te voorkomen dat mensen criminaliteit begaan? Veel Denen blijken dan toch te kiezen voor het voorkomen van criminaliteit, zelfs al vinden ze dat de gestraften er misschien een beetje te makkelijk vanaf komen.”

Maar geruchten dat er binnenkort een tweede, vergelijkbaar pension zal worden geopend, worden ontkracht door de Deense minister van justitie, Lene Espersen (Conservatieven). Zij onderstreept het belang van de verschillende pensions voor verschillende doelgroepen, zoals pensions voor gedetineerden die samen met hun kinderen hun straf uitzitten of voor uitsluitend verslaafden. „Het is niet wenselijk dat alle pensions het Skejby-model navolgen. Maar ik houd de goede ervaringen van Pension Skejby in mijn achterhoofd als er een nieuw pension opgezet kan worden”, aldus de minister.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden