Gebrandmerkt als terrorist door Erdogan

Beeld AFP

Het Turkse regime probeert verdachte sympathisanten van aartsvijand Gülen te isoleren en naar Turkije te lokken om hen op te pakken.

"Fetö." Met dat ene woord eindigde een jarenlange zakenrelatie. Het kwam als antwoord op de vraag waarom een bestelling was geannuleerd. De ondernemer leverde toch al jaren aan het bedrijf? De man die 'Fetö' sms'te, gáf tenminste nog een reden. Anderen beëindigden de samenwerking zonder toelichting.

Fetö staat voor Fethullahistische Terroristische Organisatie. Sinds 2016 gebruikt het Erdoganregime die term voor aanhangers van de prediker Fethullah Gülen, die in Amerikaanse ballingschap leeft. Wie hem steunt, is lid van deze 'terroristische organisatie', die volgens Erdogan afgelopen zomer achter een mislukte coup tegen zijn regering zat.

Niet alleen in Turkije, ook in Nederland voelen Gülen-aanhangers zich vervolgd. "Gülen is de zondebok van Erdogan", zegt Saniye Calkin, die sinds de coup steeds vaker in de media verschijnt als Gülensympathisant. Ze verwijst naar de rel rond de Turkse minister Kaya in Rotterdam: "Er werd gezegd dat Hizmet - zoals Gülenisten hun beweging noemen - Geert Wilders financiert. Bijna alle Turkse media zenden dat uit. Het komt de woonkamers binnen, mensen nemen het klakkeloos over."

Riooljournalistiek

Twintig Gülensympathisanten vertelden Trouw de afgelopen maanden over de intimidaties die zij ervaren. Vooraanstaanden in de beweging, ondernemers, bestuurders in verenigingen, vluchtelingen uit Turkije en 'gewone' Turkse Nederlanders die zeggen geïnspireerd te zijn door Gülen. Meestal anoniem. Heb je het stigma 'Fetö', dan kost het je vrienden of opdrachten. Of erger: het kan gevolgen hebben voor familie in Turkije.

Alaattin Erdal werd laatst gebeld door bezorgde familie in Turkije: was hij nog wel veilig? Naam en foto van de oud-bestuurder van deelgemeente Rotterdam-Charlois circuleerden in Turkse media, samen met die van het Rotterdamse CDA-raadslid Turan Yazir, hoofdredacteur Mehmet Cerit van de Gülen-gezinde krant Zaman Vandaag en het Zuid-Hollands Statenlid Muzaffer Cetin (eveneens CDA). De strekking: deze Gülenisten zaten achter de diplomatieke rel en steunen Wilders. Yazir besloot vanwege alle bedreigingen zijn raadslidmaatschap neer te leggen.

Erdal, voorheen gerespecteerd binnen en buiten Turkse kringen in Rotterdam: "Die beschuldigingen waren te belachelijk voor woorden. Door dit soort riooljournalistiek word ik bedreigd." Niet alleen hij, ook zijn familie. Erdal zal niet meer naar Turkije reizen, hij denkt dat hij daar onmiddellijk zou worden opgepakt. Een Gülengezinde prediker uit Rotterdam staat op een terroristenlijst van buitenlandse zaken in Turkije. Er wordt 400.000 euro uitgeloofd voor degene die weet waar hij is. Erdal: "Het moet ophouden. De beschuldigingen brengen mensen in levensgevaarlijke situaties."

Door zijn optreden bij de komst van de minister wordt burgemeester Aboutaleb van Rotterdam gezien als vazal van Fetö. Volgens Turkse media financierden Gülenisten zijn 'verkiezing'. Een ondernemer die eens met Aboutaleb op werkbezoek ging naar Turkije wordt nu ook genoemd in Turkse media. Hij vertrouwt het niet. Laatst stond er een Turkse jongen lange tijd geparkeerd in zijn straat, terwijl hij de enige Turk is die er woont. "Ik wil me niet gek laten maken, maar mijn familie is bang. Mijn vrouw wil van me scheiden. Ze wil naar Turkije zonder aangehouden te worden."

Vragen werden verdenkingen

"Het is nooit letterlijk tegen mij gezegd, maar veel mensen blijven nu weg uit angst", zegt de coördinator van een Gülengezinde stichting in Rotterdam-West. De dag na de coup werden de ruiten ingegooid. De stichting besloot haar naam te veranderen en de activiteiten terug te schroeven. "Voorheen kwamen hier ook AKP'ers. Die willen hier niet meer gezien worden."

De vrijwilligers bij de stichting kunnen erover mee praten. "Fanatieke Erdogan-aanhangers wilden ons toch al niet spreken", zegt één van hen. Eind 2013 werden zoons van Turkse ministers opgepakt en verklaarde Erdogan Gülen de oorlog. Nederlandse Gülenisten kregen voor het eerst vragen over hun Gülensympathie. Vragen werden verdenkingen, verdenkingen werden bedreigingen. "De gematigden staan onder invloed van de fanatiekelingen. Als je niet expliciet afstand neemt, zul je ook wel Gülenist zijn."

Verenigingen van Gülenaanhangers worden daarom gemeden en de Gülensympathisanten komen niet meer op plekken waar veel Turken komen: winkels, verenigingen, pleintjes. Ze gingen jarenlang wekelijks naar hun vaste moskee. Na de coup kregen sommigen te horen dat ze daar niet meer welkom zijn. Sommige Gülensympathisanten gaan helemaal niet meer, ze bidden buiten hun eigen stad, of in Pakistaanse of Marokkaanse moskeeën. Gülenisten kregen te horen dat ze beter hun bestuursfunctie in stichtingen konden neerleggen. Vriendschappen werden verbroken, familiebijeenkomsten verlopen kil.

Volgens Erdoganaanhangers hoeven 'gewone' Gülenisten niets te vrezen: je kunt toch niet zien wat voor ideologie iemand aanhangt? Maar de Turkse gemeenschap van een stad als Rotterdam is zo klein dat de meesten wel gedeelde kennissen hebben, legt Alaattin Erdal uit. Bovendien circuleerden na de coup lijsten met veronderstelde Gülenistische winkels, stichtingen, scholen en personen. Had je weleens een evenement gehouden, gesponsord door een Gülengezinde stichting? Fetö.

Lange opsluiting

De lijsten zijn deels amateuristisch bijeengeraapt: sommige bedrijven bleken al failliet of van naam veranderd. Andere ondernemers bezweren dat ze toch echt 'onze president' steunen. Een Rotterdamse winkeleigenaar zag zich na druk van familieleden genoodzaakt A4'tjes in zijn zaak op te hangen waarop stond dat hij Fetö niet steunde. Hij moest wel: sinds hij op een boycotlijst stond, liep zijn klandizie hard terug.

Vast staat dat de vorige voorzitter van het Turkse presidium van geloofszaken in Nederland, Yusuf Acar, informatie over Gülenisten doorspeelde aan Turkije. Nadat de Telegraaf daarover berichtte, werd hij teruggetrokken.

In Duitsland verzamelden imams gegevens van Gülenisten. Daarvan zijn in Nederland geen bewijzen. "Het doet er ook niet meer toe", zegt Alaattin Erdal. "We zijn inmiddels een stap verder."

Ankara weet nu welke Nederlanders met Gülen sympathiseren en wil ze naar Turkije krijgen. Door bankrekeningen te blokkeren of paspoorten in te nemen in het consulaat. Om je pas of geld terug te krijgen moet je in Turkije voor de rechter verschijnen. De Gülensympathisanten vrezen een lange opsluiting, een oneerlijk proces of martelingen. Ze mijden het consulaat.

Kijkend naar het klimaat in Turkije verwachten de Gülenaanhangers niet dat het voor hen hier snel verbetert. Toch kan de coup volgens Saniye Calkin onverwachte voordelen hebben. Eerder werd de Gülenbeweging gezien als schimmig en gesloten, nu wil Calkin de deuren openen; ze begon onder meer een website over Hizmet en ze organiseert avonden over 'de kunst van het samenleven'.

De Rotterdamse stichting heeft na de coup nieuwe bestuursleden aangesteld, die gesterkt zijn in hun Gülensympathie en zich niet willen laten intimideren. "Vroeger stonden wij theoretisch open voor anderen. In de praktijk kwamen alleen Turken", zegt de coördinator. Nu organiseert zijn stichting activiteiten voor de hele buurt. "Er komen nu mensen die al hun hele leven hier wonen, maar nog nooit binnen waren geweest."

De namen van de anonieme personen zijn bij de redactie bekend

Vervolgingen Turkije

Volgens het journalistieke platform Turkey Purge werden sinds Turkije de noodtoestand afkondigde na de couppoging van 15 juli, meer dan 95.000 mensen vastgezet vanwege vermeende banden met de Gülenbeweging.

134.000 mensen werden ontslagen, waaronder meer dan 4200 rechters en ruim 7300 academici. 2099 scholen en universiteiten werden gesloten, net als 149 mediabedrijven. 146 journalisten zijn gearresteerd. Mensenrechtenorganisaties en overheden maken zich zorgen over de rechtsgang en detentieomstandigheden in Turkije.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Prediker Fethullah Gülen . Beeld AP

Wat is de Gülenbeweging?

Hoeveel mensen in Nederland met prediker Fethullah Gülen sympathiseren is onbekend. Schattingen variëren tussen de 10.000 en 100.000 mensen. De beweging heeft geen eigen moskeeën of leden.

Gülensympathisanten zijn vrome moslims, maatschappelijk betrokken en vaak ondernemend. In de landen waar zij actief zijn, stimuleren zij onderwijs, talentontwikkeling en dialoog. De stichtingen en scholen die Gülensympathisanten oprichten, hebben meestal geen islamitische grondslag, ze staan open voor alle culturen.

Kritiek is er ook. De Gülenbeweging zou infiltreren in de samenleving om die te islamiseren. Martin van Bruinessen onderzocht de beweging in 2010. Zijn conclusie was dat de Gülenbeweging niet transparant is en intern gesloten, maar hij vond geen illegale activiteiten.

Lees ook: 

Ankara bevriest banktegoeden van Turkse Nederlanders

Ingenomen paspoorten tonen hoe ver invloed Ankara reikt

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden