Soedanese kinderen van de school in Zurrug, Noord-Darfur, zingen liederen en reciteren de Koran om de bezoekers te verwelkomen.

ReportageNoord-Darfur, Soedan

Gebouwd op gestolen land: hoe de stad Zurrug in Darfur een monument voor de winnaar wordt

Soedanese kinderen van de school in Zurrug, Noord-Darfur, zingen liederen en reciteren de Koran om de bezoekers te verwelkomen.Beeld Klaas van Dijken

De overwinnaars van de bloedige strijd in Darfur hebben grootse plannen met de westelijke regio in Soedan. Een bezoek aan Zurrug, stad in aanbouw op gestolen land.

Wanneer de nacht valt, verlichten kampvuurtjes de houten huizen. Kinderstemmen klinken uit de moskee waar de koran wordt gereciteerd bij het licht van een enkel peertje. De spaarzame bomen werpen schaduwen over pick-ups met machinegeweren: een enkele verwijzing naar het recente bloedige verleden van deze afgelegen plaats in Darfur, de door conflict verwoeste regio in Soedan.

Dit is Zurrug, een van de weinige plaatsen ter wereld die niet te vinden is op Google Maps. Het woestijndorp is gebouwd op de resten van een vernietigende oorlog die meer dan een decennium geleden het nieuws domineerde.

De overwinnaars van dit uiterst gewelddadige conflict hebben grootse plannen met Zurrug, dat in de nabije toekomst moet uitgroeien tot een georganiseerde stad. De ontwikkeling van de stad in de woestijn onthult daarmee de toekomstvisie en plannen van de winnaars van de oorlog in Darfur. Ze willen zich alles toe-eigenen in Soedan.

Rapid Support Forces (RSF) onderweg van Kutum naar Zurrug, Noord Darfur, Soedan. De RSF heersen over het gebied tussen de grenzen met Tsjaad en Libië tot aan de Soedanese hoofdstad Khartoem. Beeld Klaas van Dijken

Trouw kreeg toestemming om het afgelegen gebied in Darfur te bezoeken onder begeleiding van de Rapid Support Forces (RSF). Deze paramilitaire groep controleert het gebied van de grenzen met Tsjaad en Libië tot aan de hoofdstad Khartoum, waar demonstranten vorig jaar president Omar al-Bashir ten val brachten: de dictator die al meer dan tien jaar wordt gezocht door het Internationaal Strafhof voor misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden en genocide in Darfur. Zijn uitlevering kwam eerder dit jaar dichterbij tijdens onderhandelingen tussen de huidige overgangsregering in Soedan en verzetsgroepen.

In die overgangsregering is een van de hoofdrollen weggelegd voor Mohamed Hamdan Dagalo, beter bekend als Hemedti. Hij is de leider van de RSF. Ooit werd Hemedti door Al-Bashir ‘mijn beschermer’ genoemd, nu is hij diens meest waarschijnlijke opvolger als machtigste man van het land. De toekomstige stad Zurrug is een pr-­offensief, waarmee de RSF wil bewijzen vredestichter te zijn in Darfur. Maar voor miljoenen burgers die nu leven in ontheemdenkampen, is het op gestolen land gebouwde Zurrug een trap tegen hun ziel.

Hemedti maakt deel uit van de nomadische Rizeigat. Zijn familie komt uit buurland Tsjaad, maar trok in de jaren tachtig naar Darfur op zoek naar water en veiligheid. Trouw sprak Hemedti in december in zijn huidige luxe residentie in Khartoum en vroeg hem wat hij als zijn thuis beschouwde. Noord-Darfur, antwoordde hij zonder aarzelen. Volgens twee van zijn adviseurs, die om veiligheidsredenen anoniem willen blijven, is Zurrug voor Hemedti van belang vanwege de strategische ligging en omdat Hemedti’s clan zich daar nu heeft gevestigd.

Beeld Louman & Friso

Jaren van verwoesting

Darfur is de regio waar voormalig dictator Omar al-Bashir willens en wetens een bloedige burgeroorlog liet ontstaan. Hij wilde de rebellen verslaan die in 2003 werden gevormd uit Afrikaans-etnische groepen. Om dat doel te bereiken bewapende al-Bashir Arabische nomaden die samen met het leger de tactiek van een verschroeide aarde toepasten. Hij liet daarmee langlopende lokale etnische conflicten over toegang tot water en land, en over traditioneel landeigenaarschap, ontsporen in een humanitaire crisis van ongekende omvang. 

Dit gold ook voor de regio rondom Zurrug. Dorpen en steden in heel Darfur werden in de as gelegd, honderdduizenden burgers kwamen om en nog veel meer vrouwen en meisjes werden verkracht. De Arabische milities heten destijds de Janjaweed, wat duivels te paard betekent. Vandaag de dag worden ze Rapid Support Forces genoemd. Hun leider is Mohamed Hamdan Dagalo, beter bekend als Hemedti, die lange tijd de gewelddadige opdrachten van Bashir uitvoerde. Deze rol stelde hem in staat om toe te treden tot de elite in de hoofdstad Khartoum en een zakenimperium op te bouwen. 

Terwijl de voormalige president in afwachting van zijn berechting in de gevangenis zit, is Hemedti zijn meest waarschijnlijke opvolger als machtigste man van het land. Sinds de val van Al-Bashir vorig jaar april is Hemedti toegetreden tot de overgangsregering, is hij vice-voorzitter van de Soevereine Raad die het land bestuurt en is hij nauw betrokken bij vredesonderhandelingen met rebellengroepen. Bij die gesprekken is landeigenaarschap een van de belangrijkste gespreksonderwerpen.

Markthandelaren in Zurrug bereiden ontbijt in de vroege ochtend.Beeld Klaas van Dijken

Er zijn meer  kamelen dan mensen en auto’s

Zurrug ligt op een dag rijden van El Fasher, een grote stad in Noord-Darfur, en een wereld verwijderd van Khartoum waar de Arabische elite de economie en politiek bepaalt. Twee metalen watertorens markeren de toegangsweg tot Zurrug. Kamelen lessen hun dorst, getalsmatig overtreffen ze het aantal mensen en auto’s. Op de markt wordt in de zeventig stallen van alles aangeboden, van telefoons van Chinese makelij tot zakken met bruine bonen. De kliniek en de school zijn opgetrokken uit prefabgebouwen waar de zwarte letters UN en UNAMID nog duidelijk zichtbaar zijn. Tot voor kort deden ze dienst als gebouwen van de fel bekritiseerde, weinig effectieve en krimpende vredesmissie van de Verenigde Naties in Darfur. Hemedti heeft de VN-bases in Darfur laten ontmantelen en de gebouwen in 2018 naar de noordelijke regio laten vervoeren voor eigen gebruik.

Het grootste huis van Zurrug is van Jumma Dagalo, dorpsleider en oom van Hemedti. Zijn stem is luid, zijn gebaren groots. Hij is een kleine, gezette man met een grijs ringbaardje. Dagalo is een man die gewend is de lakens uit te delen. Het is niet moeilijk om te zien van wie zijn neef Hemedti, die hij opvoedde, deze eigenschap heeft overgenomen.

Ex-president Al-Bashir herkende ook de leiderschapskwaliteiten van Hemedti toen hij de RSF creëerde in 2014. Daarmee wilde Al-Bashir de controle herwinnen over de Arabische milities die hij sinds 2003 had bewapend om de rebellen in Darfur onder de duim te krijgen. Maar ook de RSF-gevechtsmachine liet zich op den duur niet meer door Al-Bashir bedwingen en greep vorig jaar de macht.

Rapid Support Forces onderweg van Kutum naar Zurrug.Beeld Klaas van Dijken

De belofte van  een vliegveld en geasfalteerde wegen

Jumma Dagalo vestigde zich met hulp van de RSF in Zurrug en riep zichzelf uit tot hoofd van de gemeenschap, ook wel umda genoemd. “Wij zijn nomaden en zijn gewend te reizen. Maar nu is de tijd aangebroken dat we ons vestigen. Alleen op die manier kunnen we ons ontwikkelen en onze kinderen naar school sturen”, zegt hij.

In de nabije toekomst moet Zurrug uitgroeien tot een stad met georganiseerde woonwijken, een grote moskee, marktpleinen en een winkelcentrum. Dat blijkt uit de stedelijke planning van het ministerie van Planning en Openbare voorzieningen die Trouw heeft ingezien.

Vertegenwoordigers uit de Verenigde Arabische Emiraten en Saudi-Arabië waren in 2018 al op bezoek in Zurrug. Zij beloofden volgens Jumma Dagalo een vliegveld en geasfalteerde wegen in het gebied dat strategisch ligt ingeklemd tussen Tsjaad, Libië en, iets verder weg, Egypte.

Zurrug was volgens de umda onbewoond gebied toen de RSF in 2017 de eerste huizen neerzette. Bovendien behoort het gebied al sinds de Britse koloniale tijd toe aan zijn clan, beweert Dagalo. Die clan, de Mahariya, behoort tot de grote Rizeigat-groep.

Reizigers en handelaren maken zich op voor een reis door de nacht vanuit Zurrug in Noord Darfur. Beeld Klaas van Dijken

‘We hadden onze boerderijen daar, maar we mogen niet meer oogsten’

De leiders van de gemeenschappen in de ontheemdenkampen in Noord-Darfur bestrijden echter dat Zurrug onbewoond gebied was. Een van deze gemeenschappen, de zwart-Afrikaanse Zaghawa, stelt dat zij het gebied al eeuwen bewoont. Zaghawa-leider Mohamed Ibrahim is voorzitter van een commissie die zich met het probleem van Zurrug en landeigendom bezighoudt. Hij zegt: “Jumma Dagalo liegt. Wij hadden onze boerderijen daar, maar de RSF staat ons niet meer toe om te oogsten.”

Een andere Zaghawa-leider, Asafi Dut Abakr, groeide op ten westen van Zurrug maar moest naar eigen zeggen zijn geboortegrond verlaten in 2014 vanwege aanhoudende aanvallen van Arabische milities. Sindsdien leeft hij in een van de ontheemdenkampen in de buurt van El Fasher en probeert hij eens per jaar de oogst van zijn land te halen, drie kilometer buiten Zurrug. Hij deed de laatste poging in oktober afgelopen jaar. Normaal zou de opbrengst genoeg zijn om zijn familie een heel jaar van eten te voorzien maar dit keer kwam hij met lege handen terug. Hij vond zijn land verwoest door kamelen en werd verjaagd door gewapende leden van de RSF, vertelt hij. Naar de politie of het leger gaan om hulp in te roepen heeft volgens hem geen zin, want de RSF deelt de lakens uit.

De aanvallen op boeren staan niet op zichzelf. We analyseerden de nieuwsberichten tussen 2016 en nu van Radio Dabanga. Dit is een van de weinige onafhankelijke radiostations in Soedan. Uit deze berichten blijkt dat de RSF in die periode ten minste 93 keer dorpen in Noord-Darfur aanviel. Daarbij werden inwoners mishandeld en huizen en boerderijen in brand gestoken. In geen van de gevallen zouden er rebellen aanwezig zijn geweest.

Het woestijndorp Zurrug wordt door de nieuwe leider Hemedti verbouwd tot een nieuwe stad. De nieuwe heersers/overwinnaars van de burgeroorlog eigenen zich alles toe op die manier. Op de satellietbeelden is verwoesting te zien. Bewerking van de foto door Nouska du Saar/Lighthouse Reports.Beeld Terraserver

Schade na de aanval duidelijk te zien op satellietbeelden

Vanwege de afgelegen ligging van het gebied is er weinig of geen beeldmateriaal van de aanvallen. Wel zijn de verwoestingen in sommige gevallen te zien op satellietfoto’s. Zo werd het dorp Masteriha op nog geen honderd kilometer van Zurrug in 2017 aangevallen door de RSF, volgens berichten van Radio Dabanga en onderzoekers van de Verenigde Naties. De schade na de aanval is duidelijk te zien op satellietbeelden. Bovendien lijken dorpen zoals Masteriha leeg te blijven na een aanval.

De leiders van de Zaghawa stuurden meerdere brieven en officiële klachten over de aanvallen en bezetting van hun land naar de Soedanese overheid. Trouw heeft de kopieën daarvan. In alle brieven wordt Jumma Dagalo ervan beschuldigd met hulp van de RSF land in te nemen. Hemedti lijkt het probleem rondom landrechten in Darfur niet zwaar op te nemen: “Het komt zeker voor dat sommige delen in Darfur worden bezet door nieuwkomers. Die moeten het land verlaten. Dan kunnen de ontheemden terug naar hun eigen land”, zegt hij tijdens het gesprek met Trouw in december.

Maar de mensen die zich in Zurrug hebben gevestigd, behoren voor het overgrote deel tot zijn eigen groep de Mahariya. En Zurrug is niet de enige nieuwe plek die sinds 2017 is gesticht. Ten minste zes andere dorpen zijn gebouwd op het hete mulle zand aan de grens met de Sahara.

Abrahim Abouwafi (midden), kapitein bij de Rapid Support Forces en familie van RSF-leider Hemedti in Zurrug, Noord-Darfur.Beeld Klaas van Dijken

Nieuwe waterbronnen worden aangelegd met geld van de RSF

Alle dorpen hebben een kliniek en een school, gebouwd met materialen van voormalige VN-bases. De artsen en leerkrachten staan bij Hemedti op de loonlijst. Nieuwe waterbronnen en -torens worden aangelegd met geld van de RSF. Het zijn praktische en symbolische manieren van de RSF om zich het land toe te eigenen.

Jumma Dagalo toont het allemaal vol trots. “Ben je ook maar een boerderij tegengekomen?” vraagt hij haast triomfantelijk om aan te geven dat hij geen boer in de weg zit. Het enige dat Dagalo niet mag laten zien van zijn neef in de hoofdstad is de militaire basis van de RSF in de buurt van Zurrug. Daar zouden tussen de 100 en 700 pick-ups met bemanning verblijven.

VN-onderzoekers concludeerden vorig jaar dat de ontwikkeling van Zurrug is bedoeld om mensen uit de steden naar het gebied te trekken. Uit hun rapport: ‘Deze bezetting, die in strijd zou zijn met de traditionele landrechten, heeft geleid tot protesten van de Zaghawa, die de regio rekenen tot hun gebied’. Het panel waarschuwt dat Zurrug daarmee een ‘mogelijke bron van een nieuw conflict’ kan worden.

Een inwoner van Zurrug bij zijn huis. Beeld Klaas van Dijken

‘Wij zijn hier geboren, net als onze voorvaderen’

Ahmed Ali was met zijn gezin van 18 kinderen een van de eersten die zich vestigden in Zurrug. Samen met 15 andere gezinnen gaven zij in 2017 gehoor aan de oproep van Jumma Dagalo. Die reisde samen met de RSF rond om mensen met zijn eigen etnische achtergrond te bewegen naar Zurrug te komen. Nu bouwt Ali een nieuwe woning aan de rand van het plaatsje. Zijn eerste huis heeft hij moeten afbreken omdat de markt uitbreidde. “Zurrug is ons land. Wij zijn hier geboren, net als onze voorvaderen. We zijn gevlucht vanwege de oorlog maar nu heeft de RSF vrede gesticht en kunnen we hier blijven.”

Er wonen inmiddels honderden gezinnen zoals dat van Ahmed Ali in Zurrug. Dat zouden er veel meer zijn geweest als Hemedti zich minder druk had hoeven maken over de revolutie van vorig jaar in de hoofdstad Khartoum, beweert Jumma Dagalo. Bashir zou in het voorjaar van 2019 pas hebben opgegeven toen Hemedti, zijn beschermer, zich tegen hem keerde en weigerde de demonstraties met geweld uiteen te slaan. “Die dag stond ik naast de burgers van Soedan. Ondanks alle propaganda tegen de RSF”, zei Hemedti in december. “Als wij er niet waren geweest op 11 april, zou een massaslachting hebben plaatsgevonden, een genocide.”

De ommezwaai van Hemedti was een belangrijke stap in zijn campagne om zichzelf neer te zetten als de redder en vredestichter van Soedan. Zijn nieuwe imago liep echter een zware deuk op toen demonstraties in Khartoum in juni vorig jaar door gewapende troepen, velen in RSF-uniformen, alsnog met geweld uiteen werden geslagen. Meer dan 150 burgers werden gedood en veel vrouwen verkracht. Hemedti ontkent elke betrokkenheid van hemzelf en van de RSF. Officieel behoort de RSF tot de Soedanese troepenmacht, al is het in feite Hemedti’s privéleger. Het is uitgegroeid tot een serieuze macht die het kan opnemen tegen het leger en andere Soedanese veiligheidstroepen. In Darfur heeft de RSF het voor het zeggen, niet het leger of de politie.

De strijd om land in Darfur is een belangrijk onderdeel van de onderhandelingen tussen de Soedanese regering en de verschillende rebellengroepen. Maar wat er ook uit de gesprekken komt, de realiteit is dat er in Darfur mono-etnische nederzettingen worden gesticht, onder hoede van de RSF.

Wanneer de ochtendzon Zurrug verwarmt, leren kinderen pro-RSF liederen op het schoolplein. De anti-racistische teksten klinken hol in de oren van de zwarte Zaghawa-leiders in de kampen, zegt Mohamed Ibrahim. “Wanneer het probleem van de landrechten niet vreedzaam wordt opgelost, grijpen we naar de wapens.”

Verantwoording

Het onderzoek naar openbare bronnen en de analyse van satellietbeelden werd gedaan door Nouska du Saar van Lighthouse Reports. Dit verhaal werd mede mogelijk gemaakt met financiële steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en het Postcode Loterij Fonds van Free Press Unlimited.

Lees ook: 

Hij wil het juiste doen voor Soedan - zegt hij

Na decennialange oorlogen en economische malaise snakken de burgers van Soedan naar stabiliteit, vrede en democratie. Hun lot ligt in handen van een voormalig nomade die aan het hoofd staat van een nietsontziende moordmachine: Mohamed Hamdan Dagalo, beter bekend als Hemedti. Klaas van Dijken sprak met hem in zijn huis in de Soedanese hoofdstad Khartoem.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden