Geboortenbeperking is een mannenzaak

NEW DELHI - Er is een klok die sneller gaat dan de tijd. Zij is, voor iedereen duidelijk zichtbaar, te vinden aan de ringweg die door de Indiase hoofdstad New Delhi loopt. Het is de 'bevolkingsklok', die met het cijfer van inmiddels ruim 890 miljoen duidelijk maakt waarom India hard op weg is het dichtstbevolkte land ter wereld te worden.

KEES BROERE

New Delhi is deze week dan ook de plek waar hoge regeringsvertegenwoordigers van de negen ontwikkelingslanden met de grootste bevolkingsdruk vergaderen. India, China, Pakistan, Bangladesh, Indonesie, Brazilie, Mexico, Nigeria en Egypte, samen zijn deze landen goed voor meer dan de helft van de wereldbevolking.

Maar dat niet alleen. De club van negen herbergt ook driekwart van het aantal mensen boven de zeven jaar die niet kunnen lezen en schrijven. De grootste groep ongeletterden, 281 miljoen mensen, woont in India. Dit land is een schoolvoorbeeld van gebrekkig onderwijs, het centrale onderwerp van de top.

'Onderwijs voor allen', luidt de slogan die Unicef in het jaar 2000 verwerkelijkt hoopt te zien. In een land als India klinkt het als een verre droom. Toch denkt de Indiase onderwijsminister Arjun Singh dat dit doel 'haalbaar' is, zij het dat daarvoor op dit moment veel te weinig geld wordt uitgetrokken. Dit jaar besteedde India ongeveer 800 miljoen gulden aan het onderwijs. Ter vergelijking: het defensiebudget ligt zo'n vijftien keer hoger. Van de 800 miljoen ging bovendien ruim 90 procent op aan de salarissen van onderwijzend en niet-onderwijzend personeel. Singh zegt niettemin tevreden te zijn als zijn begroting wordt verdubbeld. De meeste aandacht moet volgens hem de komende jaren uitgaan naar onderwijs voor meisjes en vrouwen.

Die keuze houdt direct verband met het bevolkingsvraagstuk. India heeft, net als andere ontwikkelingslanden, de afgelopen jaren miljarden gepompt in vaak fel betwiste programma's voor geboortenbeperking. Veel hebben deze bureaucratische projecten nog niet opgeleverd, omdat het accent vaak ligt op klinische behandelingen, zoals het steriliseren van vrouwen boven de 35 jaar die reeds vier of meer kinderen hebben gebaard. 'Ontwikkeling is het beste voorbehoedsmiddel' is tegenwoordig dan ook een populaire slagzin in India. Onderwijs aan de 60 procent ongeletterde Indiase vrouwen zou het geboortecijfer vanzelf doen dalen. Opvallend is wel dat de Indiase overheid deze taak voor het grootste deel in handen heeft gegeven van vrijwilligers en niet-gouvernementele organisaties.

Een van deze organisaties is Ankur, die voor haar werk vooral is aangewezen op financiele steun van landen als Zweden en Duitsland. Ankur, zo zegt directrice Jaya Shrivastava, zoekt naar 'alternatieven' in de bestaande onderwijsprogramma's. Alfabetisering op zich is daarbij volgens haar meer een middel dan een doel. Het sleutelwoord voor Ankur is bewustwording. Een rijkelijk vage term, geeft Shrivastava toe. “Wij willen dat het huidige onderwijssysteem mensen vooral leert hun situatie te aanvaarden. Dat hen geleerd wordt vragen te gaan stellen. Voor meisjes is het leren lezen en schrijven ook een opstapje naar zaken die hun zelf direct aangaan: wat betekent het om gezond te blijven, hoe werkt mijn lichaam en hoe word ik de baas over mijn lichaam.”

Kolen pikken

Ankur werkt vooral in de sloppenwijken van Delhi, de plaatsen waar de overheid weinig of geen controle heeft op zaken als onderwijs. Zoals Gautampuri, een even rommelige als sfeervolle wijk aan de oever van de rivier Yamuna. De bewoners leven er letterlijk onder de rook van een kolengestookte elektriciteitscentrale. Het is een bron van vervuiling maar ook een van inkomsten: kinderen stelen, in opdracht van de ouders, van de kolen die per trein worden aangevoerd.

Rimmy Taneja is een van de vrouwen van Ankur die in Gautampuri proberen meisjes en jonge vrouwen meer te bieden dan het dagelijks gevecht om te overleven. Gemakkelijk is dat niet. Veel ouders zien de medewerkers van Ankur als een bedreiging. “Er is heel wat massage nodig”, zegt Taneja, “om vooral de vaders zo ver te krijgen dat zij hun dochters naar ons centrum laten komen”. In het centrum, een schamel gebouw dat achter de krottenhuizen verstopt lijkt, gaan de gesprekken over de kinderrijke toekomst die elk van de meisjes voor zich lijkt te hebben. “Natuurlijk zijn het nog steeds de mannen die beslissen over het aantal kinderen”, meent Taneja. “Met het bekende argument: kinderen vormen een spaarrekening voor de oude dag. Hoe meer kinderen, hoe beter.”

Rami is een vrouw van 35 jaar. Zij weet waarover Taneja spreekt: ze heeft negen kinderen. Het centrum is voor haar een vrijhaven geworden. “In het begin durfde ik er nauwelijks heen te gaan, dan trok ik mijn sjaal ver over het hoofd om maar niet gezien te worden. Maar nu loop ik er zo, blootshoofds, naar toe.” Een van haar dochters, de 15jarige Rimpi, hoort haar moeder op de achtergrond aan. Ze is bezig de was te schrobben. “Zo'n groot gezin”, zegt haar moeder, “het is niet te betalen. Ik hoop dat mijn dochters naar school kunnen blijven gaan, niet te vroeg trouwen en niet zo veel kinderen krijgen.” Hoeveel kinderen wil dochter Rimpi? Het meisje kijkt verlegen om zich heen. “Niet meer dan twee”, fluistert ze.

In India is veel kritiek op de koppeling tussen onderwijs en geboortenbeperking die deze week centraal staat op de bevolkingstop. Radicale vrouwenorganisaties menen dat de overheid er vooral op uit is de 'vruchtbaarheid van vrouwen te reguleren', zonder dat vrouwen daarin zelf een stem hebben. Zo steekt India veel geld in proeven met vaccins die zwangerschap moeten voorkomen. “De mannen zelf blijven buiten schot”, zegt mevrouw Kalpana van de vrouwenorganisatie Saheli, “terwijl vrouwen voorbehoedsmiddelen worden aangepraat die schadelijk zijn voor hun gezondheid.” Geboortenbeperking heeft volgens Kolpana op de eerste plaats te maken met zaken als goede huisvesting, werk en voldoende voedsel. “Pas dan komt de vraag: hoeveel kinderen wil je?”

Dat scholing van vrouwen automatisch leidt tot minder geboorten, wordt door organisaties als Sahell en Ankur eveneens betwist. “In het parlement”, zegt Rimmy Taneja, “roepen mannen het hardst om beter onderwijs en meer rechten voor vrouwen. Maar vraag hun thuis eens hoeveel kinderen zij zelf hebben verwekt.” Het zijn dezelfde mannen, aldus Kolpana, die nu een wet voorbereiden die vrouwen na hun tweede kind het recht op zwangerschapsverlof moet ontnemen.

Dergelijke geluiden zullen deze week op de bevolkingstop waarschijnlijk niet al te veel klinken.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden