Geblunder Britse spionnen kostte levens

interview | Dapper waren ze, de geheim agenten die de nazi's bespioneerden. Maar militair bereikten zij weinig, net als het verzet. Veel nuttiger waren de code-krakers, vindt de Britse militair historicus Max Hastings.

Dat de vertaling van zijn boek over spionnen en saboteurs uit de Tweede Wereldoorlog samenvalt met de première van de nieuwste James Bondfilm in Nederland is volgens hem puur toeval. Sterker nog, Max Hastings vindt het bijna jammer. De Brit moet bitter weinig hebben van de malle avonturenspion.

In zijn boek 'De geheime oorlog' constateert de militair historicus droog dat de verrichtingen van spionnen van de geallieerde legers slechts een duizendste van een procent hebben bijgedragen aan het verkorten van de oorlog. "Ik geef toe dat de prestaties soms adembenemend waren, met een ongelofelijke heldenmoed verricht. Maar wat voor mij telt is in hoeverre geheime kennis het verloop op het slagveld veranderde. Dat was bijna nul."

Het boek over de inlichtingendiensten is al weer zijn twintigste. De Britten kennen Sir Max Hastings echter vooral van televisie, van verslaggeving en documentaires voor de BBC. Na zijn pensionering in 2002 lijkt hij bezeten door een ongekende schrijfdrift. Hij zegt dat hij een geweldige 'werkethiek' heeft geërfd van zijn moeder. "Belangrijker nog is dat ik schrijven leuker vind dan wat dan ook. Ik kan genieten van vissen in Schotland, maar echt, schrijven is veel leuker."

Blunders

Zolang hij denkt dat hij mensen kan verrassen met zijn boeken, gaat hij onverdroten voort. Over de Tweede Wereldoorlog is vreselijk veel geschreven, erkent hij, maar nog steeds is niet alles ontdekt. "Je moet je bedenken dat dit met afstand de meest verschrikkelijke gebeurtenis is geweest, ever. Daar komt bij dat we nu eindelijk meer vanuit een mondiaal perspectief naar de oorlog kijken. Mijn vader dacht dat de Britten de oorlog hadden gewonnen. Hij wist niet dat de Russen zo'n tachtig procent van de Duitse soldaten hadden gedood. Mensen willen niet meer horen hoe slim en moedig 'we' allemaal tijdens de oorlog waren. De triomfalistische blik op de oorlog is bijna weg."

Op droog komische wijze rekent Hastings hardhandig af met de spionnen in het veld, mannen die soms volkomen incompetent waren en andere keren weer volstrekt onbetrouwbaar. De blunders zijn soms om te lachen, ware het niet dat de gevolgen soms desastreus waren en vele mensenlevens kostten. Volgens hemzelf is de meest verrassende uitkomst van het boek dat het vooral de mensen waren die de versleutelde radioberichten van Duitsland en Japan wisten te ontcijferen, die een bijdrage aan het militaire verloop van de oorlog hebben geleverd. De ietwat wereldvreemde mannen in tweedpakken werden bekend onder de naam van het landgoed waar zij werkten: Bletchley Park.

Bletchley Park

"Spionnen in het veld werden hierdoor eigenlijk totaal overbodig, maar dat zagen we later pas", vertelt Hastings. Hij bloost nog bij de gedachte dat hij in 1974 het boek 'The Ultra Secret' van F.W. Winterbotham weigerde te recenseren. Deze auteur mocht een inkijkje geven in de werkwijze van codebrekers. "Ik had net als de rest van de wereld nog nooit van Bletchley Park gehoord en weigerde te geloven wat ik las. Het bleek een van de grootste en fascinerendste geheimen van de Tweede Wereldoorlog."

De Britse mathematicus Alan Turing stond aan de basis van het breken van de codes die het befaamde Duitse versleutelmachine Enigma produceerde. De naam Turing is nog niet gevallen of Hastings spuugt zijn gal over de film 'The Imitation Game' die vorig jaar uitkwam. "Absurde film! Het is afschuwelijk gesimplificeerd. De filmmakers doen alsof alles om Turing draaide, maar hij had hele briljante collega's."

"Wat mij juist verbaasde was dat al die geniale mensen in staat waren om samen te werken, zonder elkaar naar de keel te vliegen. Zij werden niet voor vol aangezien omdat zij geen uniformen droegen en hun leven niet in de waagschaal legden. Maar zij moesten werken onder een geweldige druk. Geen glorie, geen onderscheidingen, geen lol voor deze mensen. Alleen lange dagen met een wit vel voor hun neus en een potlood om onvoorstelbare complexe codes te kraken. Niemand die hier iets van wist."

Hoe goed Bletchley Park en de Amerikaanse tegenhanger Arlington Hall ook waren, hoeveel levens zij hebben gered en hoeveel eerder door hen de oorlog was afgelopen, doorslaggevend was volgens Hastings uiteindelijk 'hard power'. "Om hun kennis te gebruiken heb je schepen, vliegtuigen, tanks en militairen nodig om de slag te winnen. Alle andere dingen zijn bijzaken."

U schrijft ook dat de bijdrage van duizenden verzetsmensen in Europa die hun leven gaven, militair niets heeft uitgehaald. Dat is een zware boodschap in de richting van de nabestaanden.

"Ja, dat realiseer ik me. Europa en Nederland zouden geen dag later zijn bevrijd als het verzet nooit had bestaan. Tegelijkertijd denk ik dat het absoluut verstandig was om het verzet te promoten en hen de middelen daartoe te geven. Omdat het voor die landen van vitaal belang was na de oorlog. Iedereen die zich voor het verzet heeft ingezet mag, terecht, daar zeer trots op zijn. Het was van cruciaal belang voor de morele heropstanding van Europa na het einde van de oorlog. Het was vitaal voor de ziel van elke natie."

"In Engeland waren de chiefs of staff tegenstander van de steun voor het verzet, zij wonden daar geen doekjes om. Churchill zette de hulp toch door. Hij realiseerde zich hoe vernederend het zou zijn als na de oorlog zou blijken dat er geen verzet was geweest. Catastrofaal zou dat zijn geweest en hij had gelijk. Hij was meedogenloos tegen regeringsleiders in ballingschap die wilden stoppen met het promoten van het verzet. Hij zei: 'het zaad van de kerk was het bloed van de martelaren'. Hij wist dat het verzet martelaren en helden zou creëren die een samenleving nodig heeft."

Wat in de oorlog wel de doorslag gaf, waren de blunders. Een van de ergste was volgens Hastings Market Garden, de poging van de Geallieerden om in september 1944 door te stoten naar Arnhem. "Een misser van jewelste. Het plan had alleen kunnen werken als het Duitse leger totaal was ingestort. Nou, dat was bepaald niet het geval. Er werd bewust niets gedaan met de gegevens van een groep tanks die bij Arnhem waren."

"Het was niet de enige de fout van generaal Montgomery die voor Nederland ongekende gevolgen had", zegt Hastings met zijn wijsvinger priemend in de lucht. "Hij vergiste zich gruwelijk na de inname van Antwerpen. Hij had toen binnen 48 uur kunnen en moeten doorstoten naar Walcheren om zo de Schelde te beheersen en de haven van Antwerpen te kunnen gebruiken. Die was hard nodig voor de bevoorrading van de troepen. Een invasie op Walcheren was veel beter dan dat stomme, totaal ondoordachte plan om Arnhem in te nemen. Het had mogelijk kunnen zijn, ik ben anders daar heel voorzichtig in, om via Zeeland de oorlog voor het eind van 1944 te beëindigen. Het was crimineel hoe Montgomery daar heeft gegokt."

De Duitsers hadden al snel in de gaten hoe het zat, volgens Hastings en zij groeven zich in op Walcheren. "Duitsers hebben vaak hun grote vaardigheid laten zien om terug te vechten vanuit verloren posities, zo is mijn ervaring. Zij lieten een onvoorstelbaar professionalisme zien op hun zwartste momenten. Een generaal zei mij eens: 'Duitsers straffen altijd je fouten af'."

"Had Arnhem kunnen werken? Ja tegen de Italianen, maar niet tegen de Duitsers, haha. Even serieus. De nazi's hadden destijds het beste leger dat de wereld ooit heeft gezien. De snelheid waarmee ze reageerden op die toch wel verrassende aanval op Arnhem was ongelofelijk. De burgers van Nederland, en zeker die van Arnhem, betaalden een dreadfull, dreadfull price voor de geallieerde stompzinnigheid."

Het prijzen van het Duitse leger zal u niet in dank zijn afgenomen.

"Toen ik dat dertig jaar geleden voor het eerst schreef, kreeg ik heel veel veteranen over me heen. Maar het is wel de waarheid. Maar nu wil ik er nog wat aan toevoegen. Willen we dat onze legers net zo optraden als de bijvoorbeeld Waffen SS? Ik denk dat we er trots op kunnen zijn dat onze militairen zich in grote lijnen beschaafd hebben gedragen. We willen niet dat zij zich hadden gedragen als Hitlermensen."

Uw boek staat vol met de blunders die zijn begaan door mensen van de verschillende inlichtingendiensten. Voor ons zijn die van het zogeheten Englandspiel (zie kader) van belang. In Nederland zijn er de laatste jaren studies gedaan met als uitkomst dat er geen sprake was van incompetentie, maar dat de Britse geheime dienst bewust Nederlandse agenten heeft geslachtofferd.

"O no, no, no. That's really nonsense. Ik heb veel mensen geïnterviewd die aan Britse zijde betrokken waren bij dit ongelofelijke gestuntel. Die mensen waren allemaal diepgaand ontsteld vanwege de fouten die zijn gemaakt. Ik vind dat soort theorieën de slechtste soort van sensatiezucht. Hard bewijs is er niet."

"Bovendien heb ik door de jaren heen geleerd dat je dit in een breder verband moet zien. Nooit gebeuren er dingen geïsoleerd. Dit boek laat zien dat de Britse geheime dienst overal in Europa dit soort blunders begingen. Het is een duidelijk patroon. Tijdens een oorlog blijkt dat er veel stomme mensen op posities zitten waar zij eigenlijk niet mogen zitten. Ik geloof dat het grootste deel van de geschiedenis wordt bepaald door de mess-up theorie, gestuntel. Veel eerder dan door de samenzweringstheorie. Maar welk doel zou een bewust offeren van mensenlevens kunnen hebben gehad?"

De Duitsers op het verkeerde been zetten, hen verkeerde informatie verschaffen.

"O no, no, no. Dat geloof ik geen miliseconde. Uit dit boek blijkt dat de mensen bij de tak van de geheime dienst die agenten dropten in bezet gebied niet slim genoeg waren om de Duitsers voor de gek te houden. Zij waren niet in staat om een operatie met desinformatie in deze grote omvang te organiseren. Nederlanders hebben het volste recht om woedend te zijn over de fouten."

U kunt het op het eind van uw boek niet laten om ook iets te zeggen over het lekken van geheime gegevens door Edward Snowdon. U bent erg kritisch over zijn daden.

"Tussen 1939 en 1945 stond geheime oorlogsvoering nog in de kinderschoenen. Nu leven we in een nieuwe wereld waarin de kans dat, zoals zeventig jaar geleden, geüniformeerde legers tegenover elkaar staan en op slagvelden met elkaar slaags raken, erg klein is geworden. Cyberoorlogsvoering is een logisch vervolg van wat ooit onder meer in Bletchley Park begon. De rol van inlichtingen, afluisteren, decoderen en de bestrijding van guerrilla en terrorisme is voor bescherming van onze samenleving nog nooit zo belangrijk geweest."

"De bedreiging in de 21ste eeuw komt van niet-statelijke vijanden. De elektronische surveillance van internet is onze voornaamste wapen om terrorisme te bestrijden. Ik zie geen enkele mogelijkheid om op een andere manier die strijd te winnen. Het argument van privacy van burgers wil ik wel serieus nemen. Maar tegelijkertijd zie ik dat mensen tegenwoordig hun hele hebben en houwen op internet zetten."

"De onthullingen van Snowdon hebben ons enorm veel schade berokkend, alleen hebben we het nog niet door. Ik ben trouwens blij dat Snowdon destijds niet werkte op Berchley Park. Laat ik het maar ronduit zeggen: ik vind hem een verrader."

Max Hastings, 'De geheime oorlog'.

Uitgeverij Hollands Diep, prijs euro 29,99.

Max Hastings

Sir Max Hastings (1945) is journalist, schrijver en militair historicus. Hij versloeg onder meer voor de BBC en de Evening Standard zo'n elf oorlogen. Na de Falklandoorlog werd hij hoofdredacteur van The Daily Telegraph en deed na tien jaar dat werk ook voor de Londense krant Evening Standard. Bij zijn pensionering in 2002 werd Hastings tot ridder geslagen. 'De Geheime Oorlog' is zijn twintigste boek.

Englandspiel

Om vanuit Nederland informatie door te spelen naar Engeland werd eind 1941 een begin gemaakt met het droppen van agenten in Nederland. De eerste twee agenten werden al snel opgepakt en door de Duitsers gedwongen om het spel mee te spelen. Een van deze agenten, Huub Lauwers, liet in zijn berichten doorschemeren dat hij in Duitse handen was gevallen, maar dat werd in Londen niet begrepen. De Britse geheime dienst ging door met het sturen van Nederlandse agenten, die allen direct na hun landing werden gearresteerd. De Duitsers zelf maakten in 1944 een eind aan dit England-spiel. In totaal namen ze 59 agenten gevangen, van wie er 54 om het leven kwamen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden