Gebeurt er een ramp? Dan maakt het Nederlandse Rode Kruis een kaart. En die kan van levensbelang zijn

Een door cycloon Idai getroffen gebied in Mozambique. Beeld AFP

510 heet de afdeling van het Nederlandse Rode Kruis waar kaarten worden gemaakt om rampen te kunnen overzien. Een bijzondere afdeling, die grotendeels draait op vrijwilligers, en die het Rode Kruis wereldwijd bedient.

Linksboven in de kaart (zie onder) is een stuwmeer in Malawi te zien, met een dam die op doorbreken staat. Het is een van de vele stuwdammen in zuidelijk Afrika die dreigen te bezwijken sinds cycloon Idai er extreem zware regenval bracht. Op de kaart is te zien waar de huizen staan, benedenstrooms van het stuwmeer. Ieder blokje is een huis. De grote vlek is het gebied dat onder water komt te staan als de dam doorbreekt. De blokjes zijn ingetekend door vrijwilligers, op basis van satellietbeelden. De vlek is gebaseerd op ingenieurskennis van dit stuwmeer, de hoogtelijnen van het omringende land, en ervaringen van eerdere dambreuken.

Beeld Rode Kruis

Resultaat is een risicokaart voor deze dam in Malawi, gemaakt door een bijzondere afdeling van het Nederlandse Rode Kruis: ‘510’. De naam verwijst naar de 510 miljoen vierkante kilometer die het aardoppervlak telt. 510 werd drie jaar geleden op initiatief van Maarten van der Veen opgericht. Van der Veen, werkzaam bij het Rode Kruis sinds 2011, studeerde in Groningen kunstmatige intelligentie. Tijdens een missie van het Rode Kruis in een rampgebied, bedacht hij dat zijn kennis kon worden ingezet om hulpoperaties effectiever te maken.

Van der Veen: “Bij terugkomst heb ik voorgesteld om er een kleine afdeling voor op te zetten, die grotendeels zou draaien op vrijwilligers. Dat voorstel werd goedgekeurd. Het Rode Kruis heeft innovatie altijd gekoesterd, en veel data verzameld van hulpverleners ter plekke. Data die niet altijd werden benut. Wat wij konden toevoegen was de kennis van satellietbeelden, en hoe die te gebruiken. Het idee was dat we daarmee konden bepalen waar een ramp of epidemie het hardst zou toeslaan. En dan veel sneller dan hulpverleners op de grond zouden kunnen.”

Terug naar de dreigende dam in ­Malawi: de mensen die daar wonen ­weten toch dat hun huis dichtbij de rivier staat, en dat het onder water zal komen als de dam breekt? Van der Veen: “Ja, die mensen weten heel goed waar ze wonen en waar ze een overstroming kunnen verwachten. Maar zijn ze ook bereid mee te werken aan een evacuatie? We kunnen met kaarten als deze duidelijk maken hoe groot het gevaar is.”

Cruciaal

En de kaarten zijn cruciaal voor de hulpverlening. Ingenieurs kunnen de risico’s ook ter plekke inschatten, maar die moeten er dan wel eerst heen, zegt Stefania Giodini, de manager van 510. En dit is niet de enige dam in zuidelijke Afrika die op doorbreken staat. “De planning van een hulpoperatie wordt bepaald door de eerste cijfers die beschikbaar zijn. Wij kunnen snel voorspellen hoeveel opvang er nodig zal zijn, en waar.”

Van der Veen: “Een kennisinstituut als Deltares kan fantastische rekenmodellen bouwen van stroomgebieden, en zou dat ook hiervoor kunnen doen. Maar die modellen vragen veel tijd en geld. Wij kunnen met openbare gegevens en de inzet van vrijwilligers heel snel risicokaarten maken die voor ons doel – hulpverlening – goed genoeg zijn. En het gaat niet alleen om risicokaarten die een ramp voorspellen, maar ook om het bedienen van hulpverleners met kaarten die laten zien hoe een ramp zich heeft voltrokken.”

Orkaan Irma richtte in september 2017 enorme schade aan op Sint-Maarten. Het eiland was een onoverzienbare ravage. Met drones werden daarvan foto’s gemaakt. Tientallen vrijwilligers, vertellen Van der Veen en Giodini, hebben met die foto’s precies uitgetekend welke huizen nog stonden, welke daken waren beschadigd, maar ook van welk materiaal die daken waren geweest. “Daarmee hebben we een goede schatting kunnen maken van de materialen die nodig waren voor herstel. En met 150 vrijwilligers was de klus in een paar uur geklaard.”

510, dat in 2016 bij het Rode Kruis klein begon, telt inmiddels 18 vaste medewerkers, 25 studenten, en zo’n 45 vrijwilligers die een dag in de week naar het hoofdkantoor in Den Haag komen om te helpen. Ook vandaag zitten daar mensen die de maatschappelijke verantwoordelijkheid van het bedrijf waar ze werken invullen door een dag te helpen met het verwerken van satellietbeelden.

Het is een Nederlandse specialiteit geworden; er is geen andere afdeling van het Rode Kruis met zo’n data-afdeling. Vanuit Den Haag worden afdelingen van het Rode Kruis in andere landen bediend. Vaak op hun verzoek, en soms op eigen initiatief, zegt Giodini. “We zijn de afgelopen weken druk geweest met kaarten van de overstromingen in Malawi, Mozambique en Zimbabwe, de landen die zijn getroffen door Idai. Dat doen we op verzoek van de hulpverleners ter plekke. Alleen uit Zimbabwe hoorden we niets, dus die hebben we zelf maar gebeld.”

510 maakt ook risicokaarten voor de mazelenepidemie die zich nu aan het verbreiden is op de Filippijnen. Dat kan niet met alleen publieke data zoals satellietbeelden; je moet ervoor ook weten wat de vaccinatiegraad is in een stad of dorp, en de leefomstandigheden. ­Data die je van de overheid moet krijgen. Meestal lukt dat, zegt Giodini. “Maar vaak moet er eerst een ramp plaatsvinden voor data worden gedeeld.”

Monnikenwerk

Het is vaak monnikenwerk dat vrijwilligers verrichten als ze met satellietgegevens een mogelijke ramp in kaart brengen. Op een schaal als van de dreigende dam in Malawi werkt dat heel goed, zegt Van der Veen: “Maar voor grote gebieden is dat nauwelijks te doen. Dit is één plekje in Malawi, het hele land is 118.000 vierkante kilometer, drie keer zo groot als Nederland.” Dat is te groot voor mensenhanden. Bij 510 wordt daarom gewerkt aan machine learning: algoritmen waarmee computers uit satellietbeelden kaarten kunnen afleiden.

Daarvoor zijn er studenten aan boord, die naar 510 komen om een afstudeeropdracht doen. Van der Veen: “We vinden het belangrijk om de wetenschappelijke basis onder ons werk te verbeteren. We doen dat in samenwerking met verschillende universiteiten. En belangrijk: de studenten doen dat onderzoek hier in huis. Studenten hebben hier de afgelopen tijd bijvoorbeeld gekeken of ze een algoritme kunnen maken dat gebouwen herkent, en een algoritme dat schade kan vaststellen. Dat kan. De algoritmen doen het weliswaar minder goed dan de mens, maar goed genoeg voor ons doel.”

Lees ook:

Overal in de stad Beira zijn de littekens van cycloon Idai nog te zien

De stad Beira herstelt van cycloon Idai. Overal zijn de littekens van de storm en regen nog te zien. Vooral in de armste wijken. Maar ook in het ziekenhuis. En in het mortuarium. Een reportage van Niels Posthumus.

Het mazelenvirus houdt huis op de Filippijnen, met dank aan medisch populisme

Op de Filippijnen is te zien wat er kan gebeuren als een land onder de kritische vaccinatiegrens valt. Dit jaar alleen zijn er al honderden sterfgevallen door de mazelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden