Gebakken mosselen

Waar kwamen kunstenaars vroeger bij elkaar om te werken en te ontspannen? Wat aten en dronken zij? En kan dat nu nog?

Zeven dochters heeft de herbergier, en een zaak gevuld met kunstenaars. Dat zou een negentiende-eeuwse vader de stuipen op het lijf jagen, maar niet Leendert Spaanders. Hij heeft zijn zaak in Volendam zelf met artistiekelingen gevuld, laat hen mee-eten uit zijn ruif, doet de zeven werken van barmhartigheid aan hen, uit interesse en uit winstbejag.

Leendert Spaanders, ondernemer te Volendam.

Ruim een eeuw later, halverwege de zomer van 2012, is het plaveisel van De Dijk, het kloppend hart van dit vissersdorp, haast onzichtbaar onder de stroom toeristen die ijsjes likkend en hamburger happend rondsjouwt. Meeuwen krijsen, een frisse wind staat uit het noorden. Wat voor indruk krijgen deze Chinezen, Russen en Indiërs van het land aan de Noordzee? In een rode fotowinkel kunnen zij in Volendams authentiek kostuum op de foto, de mannen met de donkere muts en zwarte soepbroek, de vrouwen in gestreepte rokken, een zwart schort daarop en een wit kanten kapje op het hoofd. Wat zeggen ze als ze terugkeren in hun land van herkomst? 'Kijk, ik in Hollands kostuum?' En wat denken ze van de foto in de etalage, van een man in gestreepte rok, het onvermijdelijke kanten kapje op zijn hoofd? Je moet toch behoorlijk ingeburgerd zijn om in de verkrampt lachende man een bekende Nederlandse zanger te herkennen die als vijftigplusser nog meedeed aan het Songfestival - hij had toen twee toppers als kompanen.

Voor dit toeristische geweld kan Leendert Spaanders verantwoordelijk worden gehouden; sommige Volendammers zijn hem er nog dankbaar voor. Wat had er van het dorp moeten worden toen de Zuiderzee werd afgesloten en de visserij naar de haaien ging? Ook dit dorp kan niet leven van palingsound en voetballen alleen.

Toch is het de vraag of Spaanders zo gelukkig zou zijn geweest met de horden die nu door het dorp drommen. Hij haalt eind negentiende eeuw schilders naar dit dorp, lieden uit een gewaardeerde stand, geen parvenu's. Zij komen uit alle windstreken. Behalve herbergier is Spaanders handelaar en zeeman, kapitein van het goede schip Zulu. Terwijl hij Engeland, Denemarken en Duitsland bevaart, runnen vrouw en dochters de herberg. In het buitenland promoot Spaanders Volendam in het algemeen en zijn herberg in het bijzonder. Hij laat foto's maken van het dorp en deelt die in de havens uit. Ook wijst hij fotografen op de schoonheid van zijn thuishaven en zijn bewoners die allen in pittoreske klederdracht lopen.

Rond 1890 is zijn werk aangeslagen, een tiental schilders per jaar is te gast. Nog geen tien jaar later zijn dat er honderd.

Drinken wil een mens, en eten, dat weet Spaanders als geen ander. Hij heeft in het huidige Voldendam vele navolgers. De bezoeker telt, op het loopje vanaf het Noordeinde, al gauw zeven verkopers van gefrituurde zeebeestjes, die alles serveren uit het afbaksegment: lekkerbek, kibbeling, garnalenstaartjes in deeglapje. De mens eet vis.

In dit dorp geldt ook het tegenovergestelde. Naast een fotowinkel-met-kostuums zitten vrouwen op blauwe poefen, hun voeten schoenloos in een aquarium gestoken. In het aquarium ziten zo'n dertig visjes. Ze verwijderen dode huidcellen, overbodig eelt, kleine ongerechtigheden. Vis eet mens.

Nu is het tijd om zelf te eten. Bij Spaanders, dat nog altijd aan de oostkant van de Dijk zit, aan de zeezijde. Hotel Spaanders heet het nog, al heeft het zich aangesloten bij Best Western, een netwerk van zelfstandige hotels.

De deur staat wagenwijd open. Daarachter helt de vloer zo, dat je er geen rolstoel los moet laten. Daarachter ook is iedere stap een reuzenschrede terug in de tijd. Pilaren van hout dragen een laag, houten plafond. Tafeltjes met rode tapijten staan in alle hoeken opgesteld, de houten muren zijn, van hoog tot laag, bedekt met schilderijen. Iedere vierkante centimeter gaat schuil achter een werk in olie of krijt, inkt of aquarel. Landschap, zeeschap, portret of karikatuur, alle thema's zijn aanwezig, behalve het naakt. Ook in die tijd was Volendam stijf katholiek.

Al deze kunstwerken zijn geschenken aan Spaanders en zijn vrouw. Soms uit vriendschap en waardering, vaker als betaalmiddel. Spaanders laat kunstenaars een week logies betalen met een schilderij. Velen maken dankbaar gebruik van dit opmerkelijke mecenaat, dat Spaanders uiteindelijk geen windeieren legt. Kunstenaars trekken volk, en volk geeft geld uit. De prenten en schilderijen, die de kunstenaars meenemen naar huis en daar verkopen, verspreiden de roem van Volendam, waardoor er weer meer bezoekers komen. De totale waarde van de verzameling blijft onbekend. Spaanders bepaalt per testament dat hotel en verzameling niet gescheiden mogen worden.

Zo geschiedde. Nog steeds hangen de landschappen van Signac, de portretten van Hanicotte, Willy Sluiter en Wilm Wouters voor iedereen zichtbaar aan de muren, al zijn er afgelopen april wel zo'n zestig (niet passende) werken uit de collectie geveild.

In een museum verwacht je geen smakelijke kost. Toch is Spaanders vooral een schilderachtig hotel - met horecakeuken. Er zijn twee ruimtes om te eten: tussen de schilderijen, met een herbergkaart, of verderop, met een grote restaurantkaart. Beslissen is niet moeilijk, hier gaat kunst boven de maag.

Dat beperkt de keuze van eten wel. Hollandse sandwiches, stokbroodjes, drie vis- en drie vleesgerechten en een pastagerecht.

Er staan gebakken mosselen op. Geen beter lunchgerecht dan gebakken mosselen, indien goed klaargemaakt. Beladen met verwachtingen verdwijnt de juffrouw van bediening, in Volendammer kostuum gekleed, in de richting van de keuken. Beladen met een bord komt ze, na tien minuten, terug. Een bord vol heerlijke, sappige, kruidig smakende mossels, voorzien van een knapperig korstje, gemengd met sappige garnalen, bijgestaan door een knoflooksaus en smakelijk brood.

Of Spaanders zelf een lekkerbek was? Hij zou nu graag in zijn eigen hotel hebben gegeten.

Hotel Spaanders
De kunstcollectie van het beroemde Volendamse hotel bevat zo'n 1400 werken, onder anderen van Signac, Blommers, Sluiter en Schotel. In de loop der jaren waren sterren als Mohammed Ali, Kirk Douglas, Walt Disney en Clark Gable er te gast. En de koninginnen Emma en Beatrix.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden