Gambia, een jaar na de euforie

Via de haven van Banjul keren Gambianen terug naar hun land, een dag na het vertrek van oud-president Jammeh.Beeld REUTERS

Na de verlossing van twee decennia dictatuur, krabbelt het kleine vakantieparadijs weer op. Een hele kluif voor de onervaren president Barrow.

Voor de binnenstraten van de Gambiaanse hoofdstad is haast een terreinwagen nodig, zo veel gaten en scheuren zitten er in de weg. De huizen en appartementen lijken op instorten te staan, net zoals de verschillende ministeriegebouwtjes. Alleen rond de toegangspoort van de stad en bij het grote stadion is de boel aangeharkt. Banjul, op het puntje van een landtong waar de Gambiarivier uitmondt in de Atlantische Oceaan, lijkt meer op een vervallen buitenwijk dan op een hoofdstad.

Bij de haven is de meeste bedrijvigheid te vinden. Hier wordt gehandeld vanuit opslaghuizen en gaan containers met cashewnoten of pinda's naar het buitenland en komen ze met brandstof, elektronica of tweedehandskleding binnen. Hier is ook de enorme veerpont waarvoor Gambianen met handel of familie aan de andere kant van de rivier uren in de rij staan. Alles gaat mee: auto's, trucks, kraanwagens, moeders met babies op hun rug en dozen op hun hoofd en mannen met geiten en kippen.

Twee decennia 

Volgens de inwoners is er al twee decennia niet meer geïnvesteerd in de hoofdstad. Hier was namelijk van meet af aan het verzet tegen de 22-jarige dictatuur van de begin dit jaar verdreven leider Yahya Jammeh (52) het grootst. Tot ieders verbazing accepteerde Jammeh zijn nederlaag bij de verkiezingen, vandaag precies een jaar geleden, in eerste instantie. Hij verloor van vastgoedondernemer Adama Barrow (52), een politiek groentje die een nieuwe oppositiecoalitie aanvoerde. Maar Jammeh besloot opeens toch nog bijna twee maanden na de verkiezingen stug in het zadel te blijven zitten. Pas toen militairen uit buurland Senegal, dat Gambia omsluit, de grens overkwamen pakte Jammeh toch zijn boeltje. Hij koos, met volgens de geruchten 11 tot 50 miljoen dollar op zak en een vloot luxe auto's, onderdak in Equatoriaal-Guinea. Pas sinds maandag woont opvolger Barrow in het presidentieel paleis, waarvan hij vreesde dat het vol geheime camera's en chemische wapens zat.

In aanloop naar de verkiezingen waren er in de hoofdstad ongekend grote demonstraties van onder meer de beweging #GambiaHasDecided die internationale aandacht genereerden voor de brute onderdrukking van oppositiepolitici en pers. Een van de belangrijkste aanleidingen was de verdwijning en dood van oppositieleider Solo Sandeng een maand voor de verkiezingen. Dat leidde ertoe dat de oppositie zich verenigde in de Verenigde Democratische Partij (UDP) van de nieuwe president Barrow.

Politieke gevangenen

Die heeft al zichtbare veranderingen doorgevoerd. Zo heeft hij alle politieke gevangen vrijgelaten, waardoor de beruchte gevangenis Mile 2 bij de hoofdstad vrijwel leeg is. Een aantal politieke gevangen is zelfs in Barrow's kabinet terechtgekomen. De gokkantoortjes voor voetbal zijn weer open. Die geliefde hobby was onder Jammeh, die Gambia in 2015 tot islamitische republiek omvormde, verboden.

In Kololi, de toeristische streek van Gambia aan de andere kant van de landtong die door de rivier in tweeën gespleten wordt, is alles weer als vanouds. De hotels en resorts leveren het meeste werk op voor de West-Afrikaanse ministaat (1,9 miljoen inwoners). Westerlingen flaneren in dit voor hun goedkope vakantieparadijs, jongemannen proberen hun aandacht te trekken om iets - of zichzelf - te verkopen.

Hoteleigenaar Abdoulie Kandeh, heeft kritiek op hun houding. "Veel jongeren denken dat nu álles kan. Ze roken wiet voor de neus van agenten onder het mom van democratie." Kandeh, broer van voormalig APRC-politicus en nu oppositiepoliticus Mama Kandeh, is blij dat de spanningen van begin dit jaar erop zitten. Maar hij maakt zich zorgen om de economie. "Ik ben bang dat Barrow, in zijn drang om weer goede relaties met de buitenwereld op te bouwen, Gambia te weinig zal beschermen. Hij wil een brug over de Gambiarivier, die Gambia met Senegal moet verbinden, doorzetten. Ik zie dat niet zitten. Het geeft Senegal, dat een groter en sterker land is, te veel controle over ons gebied. Dat is iets dat Jammeh, om hele andere redenen, dat wel, altijd wist tegen de houden." Op strategische plekken zijn inderdaad de Senegalese soldaten, overigens op verzoek van Barrow, nog altijd aanwezig in het land. Ze knikken vriendelijk.

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Sheriff JuniorBeeld RV

Sheriff Junior (35) journalist, West Africa Democracy Radio

"Al vijftien jaar woon ik niet meer in Gambia, omdat er geen persvrijheid was. Vanuit Senegal maak ik radio. Maar ik zie nu al hele grote verschillen met het tijdperk-Jammeh. Kritische journalisten gingen vaak tot wel twee jaar de cel in voor 'laster'. Door de angst voor opsluiting was er ook veel zelfcensuur. Die lasterwetten staan nu op de rol om geschrapt te worden. Media durven nu de oppositie uit te nodigen, dus ook van de voormalige regeringspartij.

Elke zes maanden doet president Barrow één op één interviews met journalisten. Ik heb het met hem gehad over de economie en hij vertelde dat hij een failliet land heeft geërfd. Hij wil elke maand op een persconferentie zoveel mogelijk openheid van zaken geven. Over de bezittingen van bewindslieden bijvoorbeeld en onder Jammeh geheimgehouden documenten, zoals over twee nieuwe ferrys die waren besteld voor 7 miljoen dollar. De oude zijn gevaarlijk, maar de nieuwe werden niet gebruikt omdat dat ze niet geschikt bleken voor de Banjulrivier.

Een deel van Jammeh's supporters is hier nog, ze bezitten bedrijven en zitten ook nog bij instituties. Velen zijn niet opgepakt of aangeklaagd, daarin is de nieuwe regering wel traag. Maar ze volgen ook de regels van de democratie. De burgers zijn wel alert en openlijk kritischer dan voorheen via sociale media. Barrow reageert daar soms op, dus hij luistert wel.

Barrow is een nieuwkomer die ook werkt met nieuwkomers, van wie velen net uit de gevangenis of ballingschap zijn gekomen. Sommigen hebben al bestuurlijke functies gehad, maar velen zaten bij de oppositie. De huidige minister van financiën zat vlak voor zijn aantreden jaren vast. Barrow wil af van oud protocol. Hij komt op mij over als integer en iemand die weet dat niet alles draait om hem, maar om de regering.

Je ziet nu al veel terugkeerders in Gambia die ondernemingen beginnen in de telecom of die hun expertise in onderzoek willen gebruiken. Ik kom nog niet terug, nee. Ik blijf pendelen tussen Senegal en Gambia. Mijn salaris in Gambia zou nog geen tiende zijn van wat ik in Senegal verdien. De huidige salarisstructuur is nog uit 1988. Daar ligt nog een taak voor Barrow."

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Salieu TalliBeeld RV

Salieu Talli (45) advocaat en mede-oprichter protestbeweging #GambiaHasDecided

Je zou denken dat onze organisatie geen zin meer heeft omdat de wil van het volk voor regimeverandering is ingewilligd. Maar democratie is een proces, daarvan zijn verkiezingen één onderdeel en één daad.

Ik ben Brits en Gambiaans en in 2001 teruggekomen onder Jammeh. Ik had een goede baan in Engeland, maar wilde bijdragen aan mijn land. Toen er kans was op verandering, wilden ik en andere terugkeerders ons dat niet laten afnemen. Het was de eerste keer dat ik ben gaan stemmen. We hadden met #GambiaHasDecided het gevoel dat dit onze kans was.

Nu begint het echte werk pas: het creëren van een solide en geloofwaardige democratie na 22 jaar dictatuur. Een van de lessen is dat macht en soevereiniteit bij het volk moeten liggen. Leiders staan in dienst van het volk. Wij willen de deelname van de kiezers aan die democratie vergroten.

Ook moet onze grondwet worden aangepast. Nu kan ook Barrow nog te veel zelf beslissen, zoals het aannemen en ontslaan van rechters, het kabinet kiest de president ook zelf. Maar ook veel repressieve wetten moeten aangepast. Officieel is er vrijheid van meningsuiting en vrijheid van vergadering, maar het organiseren van vreedzame protesten is nog steeds afhankelijk van politietoestemming.

We moeten niet te veel verwachten van deze regering: de partijen in de coalitie liggen ver uit. Die moet de zaadjes plantjes voor een nieuw Gambia. En daar zijn ook nieuwe Gambianen voor nodig. We hebben, na zoveel jaren dictatuur, burgerlijk onderwijs nodig: wat zijn de rechten en plichten van burgers in een democratie? Die moeten begrijpen dat de president voor het volk werkt, dat een weg aanleggen geen gunst is. Applaus voor dat soort plichten leidt tot verheerlijking van het presidentschap en de persoon.

Er is nu wel discussie, mensen zoeken dingen op over de grondwet, de apathie verdwijnt en mensen nemen verantwoordelijkheid omdat ze geloven dat het zin heeft. In principe is onze president nu ook een leerling, hij is onervaren. Hij zal hopelijk ook veel overlaten aan de experts en de technocraten binnen zijn kabinet. Over het algemeen ben ik optimistisch."

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Fatima SandengBeeld RV

Fatima Sandeng (23) student en dochter van de vermoorde oppositieleider Solo Sandeng

"Ik heb samen met mijn familie negen maanden in ballingschap geleefd in Senegal. Ondanks de enorme pijn die wij nog voelen rond de dood van mijn vader en de wetenschap hij deze regimeverandering nooit heeft mogen meemaken, weet ik dat zijn opoffering onder andere heeft bijgedragen aan de verwijdering van Jammeh. Dat is een opluchting.

Het is geweldig dat we terug zijn nu Jammeh weg is. Maar we moeten juist nu alert zijn. Ik ben geboren in 1994, het jaar waarin Jammeh de macht greep. Mijn generatie noemen ze 'Jammeh's kinderen'. Wij zijn ons hele leven geïndoctrineerd dat de president alle macht heeft, dat we inferieur waren. Via mijn vader werd ik daar niet door geraakt, maar veel van mijn leeftijdgenoten wel. In het begin van het verzet was het zelfs moeilijk om jongeren te overtuigen om mee te strijden tegen Jammeh. Ze waren ook bang voor wie of wat er in de plaats zou komen.

Mijn vaders dood was een omslag. Omdat hij op klaarlichte dag in het bijzijn van veel mensen werd gearresteerd en dezelfde dag nog is doodgemarteld en geslagen, was er geen ontkennen aan. Meestal deden de veiligheidsdiensten zoiets midden in de nacht.

Nu jongeren zich door de protesten konden uitdrukken, willen ze meer. Ik vind dat Barrow veel in ons moet investeren. Er is geen schoolplicht, we hebben maar één universiteit in het land. Het niveau ligt veel te laag. Geen wonder dat veel jonge Gambianen naar het buitenland vluchten. Ook al heb je een opleiding, dan is er geen werk. De geheime dienst su
rveilleerde tijdens Jammeh op de universiteit om ervoor te zorgen dat er geen verboden vakken werden gegeven.

Verder moet het recht zegevieren, voor mijn vader en alle anderen die destijds met hem zijn opgepakt. Barrow kiest voor waarheid en verzoening. Dat snap ik voor het algemeen welzijn, maar wij zijn de slachtoffers en wij eisen gerechtigheid."

Het proces tegen negen leden van de inlichtingendienst onder Jammeh, onder wie de gevreesde spionnenchef Yankuba Badjie, rond de dood van Solo Sandeng en anderen loopt nog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden