Galileo zag een wereld in de maan

Hoe enorm doet Sybe Rispens een van de allergrootste geleerden uit de geschiedenis tekort. Galileo was wel degelijk een geniaal observator. Zijn tekeningen van de maan lieten zien dat het een wereld was net als de onze. Zijn ontdekking van vier Jupiter-satellieten in 1609 is wetenschapshistorisch zelfs van nog groter belang. Mede daardoor werd het toenmalige wereldbeeld van de aarde als centrum van het heelal aan het wankelen gebracht.

In 1609 hoort de Italiaanse wiskundige Galileo Galilei dat in de Nederlanden de telescoop is uitgevonden. Dat intrigeert hem dermate dat hij al zijn werk opzij zet en er zelf een gaat bouwen. Met succes, want nog in hetzelfde jaar maakt hij de door Rispens genoemde maantekeningen.

De wetenschapper is gefascineerd door de 'fasen' die de maan doormaakt, wat duidelijk te zien is op een vel met zes gewassen pentekeningen. Met veel gevoel voor detail geeft Galileo daarop de scheidslijn tussen donker en licht op het maanoppervlak aan.

De serie van zes tekeningen maakt overduidelijk dat de - wel degelijk geniale - observator drommels goed in de gaten heeft dat de maan rond is, en geen plat schijfje. We mogen niet vergeten dat hij een van de eersten is die dat beseft! Het is hem er duidelijk niet om te doen een kaart van de maan te tekenen, maar om de door hem geobserveerde details te beschrijven.

Hij concentreert zich op het reliëf, en ontdekt dat het maanoppervlak bezaaid is met putjes en bergjes. Het is ontroerend om in de pentekeningen op de nog donkere maanhelft enkele 'maanpuisten' in het strijklicht van de zon te zien oplichten. Galileo geen goed waarnemer? In een hoekje naast een van de zes tekeningen schetst de vaardige tekenaar een maankrater, waarvan alleen de rand het volle zonlicht vangt.

Niet minder fascinerend zijn de zeer gedetailleerde gravures die in maart 1610 in Galileo's Sidereus Nuncius worden afgedrukt. Op de wassende maan - precies op de scheidslijn van beschenen en onbeschenen maanhelft - staat in een subtiel spel van licht en schaduw een krater afgebeeld. Het verbijsterde publiek neemt er voor het eerst kennis van dat de maan geen perfect geschapen hemellichaam is, maar een gepokte wereld als de onze.

Het blijft niet bij onze eigen maan; binnen enkele maanden ontdekt de begeesterde Galileo vier manen van Jupiter. Er zijn tekeningen van hem bekend uit 1612. Nacht na nacht tekent hij nauwkeurig de bewegingen van de vier satellieten ten opzichte van hun moederplaneet op. Wij kunnen ons dat nu nauwelijks meer voorstellen, maar het besef dat satellieten rond een hemellichaam anders dan de aarde draaien, is op dat moment wereldschokkend.

Ook neemt Galileo waar dat Venus net als onze eigen maan fasen heeft: soms zien we een volle maan, soms slechts een sikkeltje licht en soms helemaal niets. De Italiaanse geleerde ziet dat de 'volle Venus' kleiner is dan deze planeet in het eerste of laatste kwartier. Dat zou betekenen dat Venus om de zon draait, en niet om de aarde, en dat de volbeschenen planeet verder van ons af staat dan wanneer maar een sikkeltje licht te zien is. Al deze waarnemingen versterken Galileo's vertrouwen dat Copernicus gelijk had: in ons zonnestelsel staat de zon in het middelpunt, de aarde is slechts één van zijn planeten.

Galileo's geniale observaties zetten het dan heersende wereldbeeld danig op zijn kop. Volgens de theologie van die dagen beschrijft de Bijbel de aarde als het middelpunt van de Schepping. De rooms-katholieke inquisitie dient daarom in 1615 een klacht in tegen Galileo. Het jaar daarop verklaart Rome de theorieën van Galileo en Copernicus als ketters. Het wordt Galileo verboden zijn ideeën te doceren en te propageren.

In 1623 wordt Urbanus VIII tot paus gewijd, en dat scheelt in eerste instantie. Urbanus is een vriend en wetenschappelijk volgeling van Galileo, en hij geeft hem toestemming de theorieën van Copernicus in een boek te bediscussiëren.

In 1630 voltooit de planetenkundige zijn 'Dialoog betreffende de twee belangrijkste wereldsystemen'. De machtige inquisitie staat echter danig in de weg als Galileo het heliocentrisme - met de zon ('Helios') als centrum van de wereld - als enige waarheid blijft verkondigen, en verbiedt met steun van Urbanus verdere verspreiding van het boek. In 1632 wordt Galileo naar Rome geboden, waar hij schuldig wordt bevonden aan ketterij.

De rest van zijn leven moet hij onder huisarrest doorbrengen. Het is werkelijk schokkend om de brief te lezen waarin de grote geleerde publiekelijk zijn steun voor Copernicus intrekt. Er zijn boze bronnen die beweren dat Galileo door de inquisitie is gemarteld om tot deze bekentenis te komen. Brieven van een goede vriend aan de Toscaanse koning gaan veelvuldig over Galileo's bemoeienissen met de inquisitie, maar hebben het echter alleen over een goede behandeling. Over enige mishandeling wordt met geen woord gerept.

Valt de katholieke kerk iets te verwijten? Kardinaal Paul Poupard, voorzitter van de Pontificale raad voor cultuur, vindt van niet. Enkele jaren geleden zat hij de interdisciplinaire commissie voor die op verzoek van de Paus de 'Zaak Galileo' onderzocht.

“We ontdekten dat die verdrietige en symbolische periode voornamelijk was geboren vanwege beperkingen van de cultuur van die tijd”, legt Poupard uit tijdens een lezing in Ierland, drie jaar geleden. “De theologen die Galileo veroordeelden, waren niet in staat te zien dat de Bijbel betreffende de fysieke wereld als zodanig geen claims legt”, aldus Poupard. “Ten gevolge daarvan maakten ze een fout, toen ze een vraag die in feite het wetenschappelijk onderzoek toebehoort onderbrachten bij een geloofsdoctrine.”

Het resultaat van de commissie van kardinaal Poupard is genoegzaam bekend: op 3 november 1992 bericht L'Osservatore Romane dat paus Johannes Paulus II alsnog Galileo Galilei in ere herstelt. Het Vaticaan geeft zelfs twee postzegels ter ere van Galileo uit als symbolische 'boetedoening' voor diens onwaardige behandeling.

Voor wetenschapshistoricus Albert van Helden, wereldautoriteit op het gebied van Galileo's leven en werken, is het belang van Galileo's ontdekking evident. “Ineens leefde de mensheid in een andere wereld”, zegt de in Den Haag geboren Van Helden, nu hoogleraar aan Rice universiteit in het Amerikaanse Houston. “De satellieten van Jupiter waren om meerdere redenen een dramatische en schitterende ontdekking. Bovenal lieten ze zien dat er andere planeten dan de aarde bestaan die in het middelpunt staan van een stelsel met om elkaar heen draaiende hemellichamen. Dit had niemand ooit durven verwachten.”

Waren de protestanten destijds overigens een haar beter dan de katholieken die Galileo verketterden? Nee dus! In het jaar dat Galileo zijn eerste waarnemingen doet, publiceert Johannes Kepler een heliocentrisch boek dat het werk van Copernicus uitbreidt en verfijnt.

Het is Kepler die aantoont dat de planeten geen zuiver cirkelvormige banen maar ellipsen rond de zon beschrijven. Hij wordt echter vervolgd door de protestanten die in hem een godslasteraar zien. De protestantse Consistorie van Stuttgart waarschuwt hem streng om “met zijn idiote waanideeën het Koninkrijk van Christus niet in de war te gooien”. Hij wordt ernstig gemaand “zijn theorie van de wereld in harmonie met de Schrift te brengen”. Kepler komt zelfs in de gevangenis terecht.

Ruim twee eeuwen - tot ver in de 19de eeuw - zal het nog duren voor alle christenen de ideeën van Copernicus, Kepler en Galileo algemeen hebben aanvaard. Voor het geval er overigens nog twijfelaars bestaan: met een eenvoudige sterrenkijker of goede verrekijker kan eenieder bij heldere hemel zelf het bewijs bekijken. Jupiter staat 's avonds in het zuidwesten, en is de helderste 'ster' aan het firmament.

De vier zichtbare maantjes liggen op één lijn op ruime afstand van de planeet, Maak een schetsje van hun posities, vergelijk dat met een volgende waarneming, en kom zelf tot het besef hoe geniaal Galileo Galilei was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden