Gaat er in Catalonië nou wel gestemd worden, of niet?

Burgemeester Josep Maria Corominas arriveert bij de rechtbank in Girona. Beeld Jordi Ribot

Madrid en Catalonië staan lijnrecht tegenover elkaar in het onafhankelijkheidsreferendum. Drie vragen over deze patstelling.

Komt er wel een referendum?

'Wij zullen stemmen' riepen duizenden demonstranten gisteren opnieuw in Barcelona. Maar het is nog maar de vraag of de Catalanen op 1 oktober wel echt naar de stembus kunnen. De praktische problemen voor de organisatie van de volksraadpleging stapelen zich op. Woensdag werden veertien mensen opgepakt die ervan verdacht worden dat ze achter de organisatie zitten.

Ook werden tien miljoen stembiljetten en een miljoen campagneposters en folders in beslag genomen. Voor de financiering had Madrid eerder al een stokje gestoken. Sinds vrijdag heeft ze de controle over bankrekeningen van de Catalaanse overheid overgenomen. En nu dreigt de Spaanse premier Rajoy artikel 155 van de grondwet in werking te stellen. Dit komt erop neer dat Madrid de controle over de autonome regio kan overnemen, een middel dat nooit eerder is ingezet. De verloven van de Spaanse politieagenten en Guardia Civil zijn ingetrokken tot een paar dagen na het referendum.

Maar ook de Catalaanse regioregering lijkt nog troeven achter de hand te hebben. Zo heeft ze volgens de Spaanse krant El País op een geheime locatie stembiljetten verstopt. Een website waarop staat hoe mensen toch kunnen stemmen zou al in de lucht zijn. Linksom of rechtsom zal er worden gestemd, maakte de Catalaanse leider Carles Puigdemont na Madrids harde optreden duidelijk.

Hoe diep gekoesterd is de wens voor onafhankelijkheid?

Op de stembiljetten staat één duidelijke vraag. Wilt u dat Catalonië een onafhankelijke staat wordt in de vorm van een republiek? Ja of Nee? Het is niet voor het eerst dat de Catalanen met deze vraag worstelen. Al in de 17de eeuw kwamen de Catalanen in opstand tegen de Spaanse koning Filips IV. En ook in de 19de eeuw, toen de regio op cultureel en industrieel gebied een bloeiperiode doormaakte, uitten de Catalanen hun onvrede jegens Madrid.

Pas na de dood van dictator Franco, die de Catalanen onderdrukte, kreeg Catalonië formeel meer macht. De regio kreeg een autonome status, een eigen parlement en een eigen bestuur. Lange tijd waren het vooral de Basken die zich van Spanje wilden afscheiden en hielden de Catalanen zich stil. Tot zo'n tien jaar geleden de roep om onafhankelijkheid onder de Catalanen weer luider werd. Ze hadden het idee dat ze onevenredig veel moesten bijdragen om de Spaanse economie weer uit het slop te trekken. Bovendien waren ze boos omdat Madrid in 2010 een aantal verworvenheden weer terugdraaide.

Toch verlangt lang niet iedereen in Catalonië naar afscheiding van Spanje. De coalitie van de Catalaanse leider Carles de Puigdemont die onafhankelijkheid nastreeft, heeft maar een heel krappe meerderheid in het parlement. Opiniepeilingen suggereren dat weliswaar een ruime meerderheid van de Catalanen vindt dat er een referendum georganiseerd moet worden, maar dat een veel kleiner deel - schattingen lopen uiteen tussen de 40 en 50 procent - de onafhankelijkheid steunt. Bij een vorig (onofficieel) referendum dat in 2014 werd gehouden stemde 80 procent voor onafhankelijkheid maar was de opkomst heel laag. Slechts 2 van de 5,5 miljoen stemgerechtigden nam toen de moeite om naar de stembus te gaan.

Is een uitweg uit het conflict nog mogelijk?

Terwijl Barcelona en Madrid een kat- en muisspel spelen, zijn er achter de schermen heel voorzichtige pogingen waarneembaar om de spanningen te verlagen. Zo beloofde de Spaanse minister van economische zaken in een interview aan de Financial Times dat er over geld te praten valt als de regioregering haar eis van onafhankelijkheid laat varen. "Catalonië kent al een grote mate van autonomie, maar we kunnen het hebben over hervorming van het financieringssysteem." Nu het economisch beter gaat met Spanje, zei hij, kan de discussie over meer financiële autonomie geopend worden.

Volgens El País zouden ook regeringspartij PP en de socialistische partij PSOE bereid zijn gesprekken te voeren met de Catalaanse regioregering, althans 'als zij hun plannen voor het referendum laten varen'. Niet alleen in Madrid, ook in Barcelona werd die oproep gedaan. Stop met het referendum, zei bijvoorbeeld de leider van de socialistische partij in Catalonië, Miquel Iceta. De volksraadpleging wakkert het conflict volgens hem alleen maar aan "en zal ons allemaal richting een ramp leiden".

Dissidente burgemeesters op het matje

Onder luid gejoel van medestanders die met onafhankelijkheidsvlaggen zwaaien, meldt donderdagochtend een drietal burgemeesters zich bij de rechtbank in Girona. De drie behoren bij een groep van bijna zevenhonderd burgervaders die heeft aangeven op 1 oktober de stemlokalen toch open te gooien voor het door Spanje illegaal verklaarde onafhankelijkheidsreferendum.

"Als ik moet kiezen tussen gehoorzamen aan het volk of de politie dan weet ik wat mij te doen staat", vertelt Josep Maria Corominas, burgemeester van het bergstadje Olot in de pre-Pyreneeën. Met een houten burgemeestersstok in de hand, bijgestaan door solidaire separatisten, zingt hij strijdbaar het Catalaanse volkslied 'Els Segadors' (De Graanoogsters) voordat hij zich meldt bij de onderzoeksrechter.

Sinds het Catalaanse parlement twee weken geleden de wetgeving aannam om het referendum mogelijk te maken, dragen de burgemeesters een grote verantwoordelijkheid. Vooral burgemeesters van grotere gemeenten houden een slag om de arm of geven aan niet mee te werken, terwijl anderen met name in kleine plaatsen in het binnenland, stellen liever de cel in te gaan dan de stembusgang te blokkeren.

De separatistische regering van Catalonië eist dat de burgervaders gehoor geven aan het organiseren van de stembusgang. Maar Madrid dreigt hen juist met vervolging, de reden dat alle dissidente burgemeesters zich nu moeten melden. Zo ook de opvolger van de Catalaanse president Carles Puigdemont als burgmeester van Girona, Marta Madrenas.

Zij deed woensdag al haar verhaal voor de rechter. "Ik geloof dat ik geen waardige burgemeester kan zijn als ik mijn mensen niet toesta om te stemmen. Anders is dit geen democratie", vertelde Madrenas voor de rechtbank, waar ook zij naartoe was gekomen om haar collega's een hart onder de riem te steken. Dinsdag moesten de eerste dissidente burgemeesters opdraven. Naar de consequenties als zij doorzetten, blijft het gissen. Hoge boetes, ontslag of zelfs arrestatie zijn mogelijk.

De afgelopen weken laten zien dat het Madrid menens is. Vooral de aanhoudingen woensdag van hoge Catalaanse ambtenaren die de stembusgang organiseerden. Sommigen van hen kregen gisteren een boete van 12.000 euro voor elke dag dat ze nog meehelpen aan de organisatie van het referendum."Na woensdag vrees ik dat alles mogelijk is", zegt Madrenas hierover. "Ik begrijp niet dat Europa niets doet."

Lees ook: Catalaanse burgemeesters bevinden zich in een ingewikkelde spagaat

Gisteren verzamelden duizenden mensen zich bij het Catalaanse ministerie van Economische Zaken. Beeld AP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden