Gaan we in 2013 wél voor de banaan?

Je hebt twee soorten ellende, de een is onvermijdelijk en hoort bij de aard van onze planeet, de andere wordt veroorzaakt doordat mensen elkaar om onbegrijpelijke redenen iets ellendigs opleggen dat geen enkele zin heeft. Voorbeelden uit de eerste categorie: hartstilstand door blikseminslag, of op de schaats een wak in rijden, of longkanker terwijl je niet rookt (want sommige mensen vinden longkanker bij roken eigen schuld).

De tweede categorie wordt veroorzaakt door regels die mensen verzinnen en die een hoop extra zout in de wonde strooien. In Japan was het bijvoorbeeld de regel dat de oudste dochter als eerste moest trouwen. Mochten dochters daaronder allang een goede partij op het oog hebben, dan hadden ze pech en moesten ze soms jaren wachten. Of het afkeuren van homoseksualiteit, ook zo'n door mensen verzonnen hoop ellende.

Godsdiensten zijn er vaak erg goed in, dit strooien met zout in de levenswonde. William Blake zei het al: de rups kiest de mooiste bladeren om haar eitjes op te leggen, en zo legt de priester zijn vloek op de mooiste vreugdes. Recentelijk zag ik op de televisie in de serie over India van Jelle Brandt Corstius een ongemeen fraai voorbeeld van zelfgebouwde ellende: het kastensysteem. Er kwam een man in voor die tijdens een bruiloft op een trommel geslagen had om de feestvreugde te verhogen. Hij werd prompt in elkaar geslagen door Brahmanen van de overkant die het onbehoorlijk achtten als iemand van zijn kaste op een trommel sloeg uit vreugde. Meisjesbesnijdenis en eerwraak zijn ook gave voorbeelden. Ik moest denken aan deze categorie van volstrekt onnodige ellende die wij mensen toevoegen aan een bestaan dat zonder onze hulp toch al ruim voldoende shit genereert, bij het zien van de film Anna Karenina.

Tom Stoppard maakt als scenarist een paar rare sprongetjes, maar het geheel blijft doortrokken van die intens bittere hopeloosheid die Tolstoi er zo aandachtsvol en onontkoombaar in legde. Ik moest trouwens even wennen aan Keira Knightley als Anna, want 'mijn' Anna is voller en ernstiger. Maar de filmmakers hebben zich juist een beetje afgewend van de volle ernst en dan is Aaron Taylor-Johnson niet eens zo storend als Vronski, hoewel hij eruitziet als de balletterige Garde Offizier uit een operette.

Je vraagt je af of Anna en Vronski in 2012 net zo gedoemd zouden zijn als in 1874. Niet dat een echtscheiding nu zo heilzaam is voor partners en kinderen die ermee te maken krijgen. Maar de manier waarop Anna doodgetreiterd wordt door onnodige regels, zul je nu niet snel terugvinden in onze omgang met mannen, vrouwen en kinderen die als gezin uiteenvielen en weer andere combinaties aangingen.

Mijn historische kennis schiet tekort om te kunnen aangeven waarom er vooral in de 19de eeuw zoveel hoogwaardige aandacht ontstond voor de ellende die vrouwen werd aangedaan als ze hun hart volgden.

Hardy's Tess of the d'Urbervilles (1891), Flauberts Madame Bovary (1857) en Fontane's Effi Briest (1894) zijn naast Anna Karenina de voorbeelden die iedereen kent waarin de smartelijke gevolgen van onnodige conventies zo indringend worden beschreven dat je je gaat afvragen waarom we eigenlijk zulke rare en wrede dingen deden? Het gaat niet om opzettelijke wreedheid, maar de gevolgen zijn niet minder vreselijk. Tess eindigt aan de galg, Anna en Emma brengen zichzelf om en Effi sleept zich langs een eindeloze weg naar het graf. Het zijn verhalen die je aangrijpen juist omdat je samen met de schrijver ziet dat hier een wreedheid wordt begaan. Ik wil wel geloven dat deze wreedheid voortkomt uit een regel die ooit zinvol was, maar die zinvolheid ligt dan in een ver verleden.

Het doet denken aan De Parabel van de Apen: in een kooi plaats je twintig apen, middenin staat een trap waarboven een banaan hangt. Na enig weifelen begeeft een aap zich de trap op en prompt worden ze allemaal natgespoten. Even later probeert die aap het weer, en weer iedereen nat. Op die manier leren de apen snel de banaan de banaan te laten. Vervolgens wordt er een aap verwijderd en een nieuwe in geplaatst. De nieuwe struint zonder erg naar de trap toe voor de banaan, maar wordt meteen in elkaar geslagen door de anderen die een koud bad vrezen. Dit lot valt elke nieuwe aap ten deel, waarbij het natuurlijk opvalt dat degenen die nooit werden natgespoten net zo hard meemeppen tegen nieuwe apen die de banaan willen. Zo eindig je met een hele kooi vol apen die iedereen in elkaar slaan die naar de banaan reikt zonder dat iemand nog weet waarom eigenlijk.

De vraag is of we in 2013 in sommige situaties gewoon voor de banaan gaan omdat er allang niet meer natgespoten wordt? Is er een menselijk bestaan denkbaar waarin we voornamelijk lijden onder het onvermijdelijke, zonder menselijke toevoeging? Zijn wij op weg naar een dergelijke toestand? Doen we het nu beter dan in 1874? Is er dan toch vooruitgang?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden