Ga verveling niet uit de weg

Niemand bedankt de belastingcontroleurs voor hun eentonige, werk. Integendeel. Maar ze doen het toch en dat maakt hen tot echte helden

Hoe schrijf je over verveling, zonder je lezers te vervelen? David Foster Wallace (1962-2008) heeft eens gezegd dat alle aandacht en tijd die een lezer investeert in een boek, ook weer naar de lezer moeten terugkomen; een schrijver moet het de lezer niet onnodig moeilijk maken. Maar wie het werk van Wallace op waarde wil schatten, vooral zijn romans, is daar in elk geval heel wat tijd mee zoet.

'The Pale King', onlangs vertaald als 'De bleke koning', vormt hierop geen uitzondering. De roman is samengesteld uit de fragmenten van een manuscript dat Wallace's vrouw, Karen Green, na zijn zelfmoord in 2008 gevonden heeft in hun garage.

Het boek gaat over belastingcontroleurs, speelt in het midden van de jaren tachtig en bevat passages die zo oersaai zijn dat je wanhopig afleiding gaat zoeken in het tellen van de bladzijden tot het hoofdstuk afgelopen is. Of in het slijpen van je potloden, zoals de belastingambtenaren doen tijdens hun dodelijk saaie kantooruren: "'Irrelevante Chris' Fogle slaat een blad om. Howard Cardwell slaat een blad om. Matt Redgate slaat een blad om. Bruce 'Swingding' Channing hecht een formulier aan een dossier. Ann Williams slaat een blad om."

Maar lezers die doorzetten, worden beloond. Want midden in een slepende uitleg van een begrip uit de Amerikaanse belastingwetgeving, kun je zomaar stuiten op een prachtzin als: "Meestal verbeeldde hij zich ultieme, platonische Verschrikking als een roofvogel met een dreigende schaduw die volstond om de prooi te grijpen en te verlammen; de prooi sidderend op de grond, terwijl de schaduw groeide en de onontkoombaarheid zelve werd. Hij had dat gevoel wel vaker: stel dat er met Claude Sylvanshine iets fundamenteel mis was wat bij andere mensen niet mis was? Dat hij gewoonweg ongeschikt was, zoals sommige mensen geboren worden zonder ledematen of bepaalde organen? De neurologie van de mislukking. Stel dat hij domweg geboren en voorbestemd was om in de schaduw van Totale Angst en Wanhoop te leven, en dat al zijn zogenaamde activiteiten jammerlijke pogingen waren om hem af te leiden van het onvermijdelijke? Bespreek de belangrijkste boekhoudkundige verschillen tussen werken met een reserve en werken met afschrijvingen bij de fiscale behandeling van dubieuze vorderingen."

Bovendien gáát 'De bleke koning' over de mogelijkheid om verveling te overwinnen. "Het is de sleutel tot het moderne leven. Ben je immuun voor verveling, dan is er werkelijk niets wat je niet kunt bereiken." Het is een interessante gedachte: wie een waardevol leven wil leiden, moet de verveling juist niet uit de weg gaan.

Iedereen die wel eens geestdodend papierwerk heeft verricht op een kantoor kent het gevoel, het is een concreet en alledaags verschijnsel. Maar volgens David Foster Wallace hebben we zo'n afkeer van verveling omdat niets ons dan nog afleidt van de pijn en twijfel die altijd in ons huist, en die we uit alle macht proberen te negeren.

Wie wil schrijven over verveling, vindt in de belastingdienst een ideaal decor, want als je daar dag in dag uit werkt, moet je wel een manier vinden om met de eentonige routine om te gaan. Wallace laat ons kennismaken met een reeks personages die daar verschillend op reageren. Sommigen houden zich met moeite staande. "Hij had het gevoel dat er een groot gat of gapende leegte door hem heen viel en bleef vallen, zonder ooit de grond te raken. In heel zijn leven had hij nooit aan zelfmoord gedacht tot vandaag." Anderen zijn hun baan toch als zinvol gaan ervaren. Het werk mag dan saai zijn, op het suïcidale af, het moet wel gebeuren. Niemand bedankt de belastingcontroleurs voor hun zelfopoffering, integendeel, ze worden gehaat, zeker in de Verenigde Staten, en juist dat maakt hen tot helden. "Hoe minder heldhaftig, spannend, in het oog springend of zelfs interessant (...) een bepaalde werkzaamheid op het eerste gezicht lijkt, des te groter de kans dat het een strijdtoneel kan worden van echt heldendom."

De verschrikking van de saaiheid kan worden overwonnen door wat Wallace morele volwassenheid noemt. Door het besef "dat het leven je niets verschuldigd is; dat het lijden vele gedaanten aanneemt; dat niemand ooit nog zoveel om je zal geven als je moeder; dat het hart van de mens een sul is".

In een interview heeft de schrijver eens laten weten dat hij 'hartstochtelijk morele en moreel hartstochtelijke fictie' wilde schrijven. Hij probeerde te breken met de vrijblijvendheid van de ironie, die in zijn ogen alleen kan bekritiseren. Tegelijkertijd geloofde hij dat fictie veel meer mogelijkheden biedt dan het vertrouwde klassieke realisme. In zijn tweede boek, het meer dan duizend pagina's tellende 'Infinite Jest', ontwierp hij inderdaad een nieuw soort proza, dat hij in 'De bleke koning' verder uitwerkt. Hij vertelt niet één verhaal, maar honderd verhalen, door veel personages te introduceren, zonder alle lijntjes bij elkaar te laten komen. Hij hanteert een niet-lineaire structuur, en maakt overvloedig gebruik van voetnoten en wetenschappelijke uitweidingen.

Vreemd genoeg maakt dat zijn romans niet alleen complexer, maar ook geloofwaardiger. Je zou verwachten dat je je als lezer toch een beetje belazerd gaat voelen door die eindeloze spiegelpaleizen, die ook weer aan diggelen worden geslagen. Dat dit niet zo werkt, komt doordat Wallace wél duidelijk en vooral gepassioneerd is als het aankomt op de morele conclusies die er uit 'De bleke koning' te trekken zijn.

Zijn kijk op volwassenheid en op het nut van verveling klinkt misschien niet bijzonder, maar maakt een heel authentieke indruk doordat hij de lange weg erheen beschrijft: alle lagen van cynisme, verzet en wanhoop die eraan voorafgaan.

'De bleke koning' wordt vaak beschouwd als een beter boek dan 'Infinite Jest', juist vanwege die morele diepgang. Terwijl 'Infinite Jest', dat gaat over verslaving, vooral de diepte van een probleem beschrijft, verkent 'De bleke koning' ook de mogelijkheid uit de peilloze afgrond te klimmen en iets van het leven te maken.

Toch heeft David Foster Wallace zich juist tijdens het schrijven van dit boek van het leven beroofd, alsof hij langzaam de hoop had verloren die hij op de fictie gevestigd had. Dat maakt 'De bleke koning' tot een intens tragisch boek, dat je recht naar de keel grijpt.

David Foster Wallace: De bleke koning. (The Pale King) Vertaald door Iannis Goerlandt en Daniël Rovers. Meulenhoff, Amsterdan; 607 blz. € 39,95

Inspiratiebron
David Foster Wallace (1962) werd geboren in Ithaca, New York en groeide op in het Middenwesten van Amerika. Zijn beide ouders waren hoogleraar, zijn vader in de filosofie, zijn moeder, met wie hij een complexe relatie had, doceerde Engels.

Zelf studeerde David Foster Wallace filosofie en literatuur aan Amherst College, waar hij begon aan zijn eerste roman, 'The Broom of the System', als onderdeel van zijn afstudeerscriptie. Behalve een bijzonder begaafde student was de jonge Wallace ook een getalenteerd tennisser, wat zou dienen als inspiratie voor zijn tweede roman 'Infinite Jest (1996), die zich grotendeels afspeelt op de Enfield Tennis Academy. Deze niet in het Nederlands vertaalde pil was Wallace's grote doorbraak, en gaf hem de status van een literaire avant-gardist. Naast romans schreef hij verhalen en essays voor onder andere Playboy, Harper's Bazaar, The New Yorker en The Paris Review. Vanaf 2002 woonde hij met zijn vrouw, de kunstenares Karen Green, in Claremont, Californië, waar hij literatuur en creative writing doceerde aan Pomona College.

Tijdens zijn studententijd werd geconstateerd dat hij leed aan depressies, waarvoor hij sinds die tijd zware medicijnen slikte. In 2007 stopte Wallace daarmee vanwege de bijwerkingen, en omdat hij het gevoel had dat hij zijn roman (het manuscript dat 'The Pale King' zou worden) beter 'clean' zou kunnen afmaken. Op 12 september 2008 pleegde David Foster Wallace zelfmoord door zich te verhangen op het terras van zijn huis in Claremont. Zijn redacteur Michael Pietsch heeft het nagelaten, onvoltooide manuscript geredigeerd tot een roman.

David Foster Wallace heeft een hele generatie schrijvers geïnspireerd. Onder zijn bewonderaars vinden we grote namen als Don DeLillo, Zadie Smith en Jonathan Franzen. Zijn uitgever Hamish Hamilton heeft zijn laatste essays verzameld in de bundel 'Both Flesh and Not'. Vorig jaar verscheen ook een biografie: 'Every Love Story is a Ghost Story' door D.T. Max.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden