G.C. Berkouwer

Er zullen maar weinig theologen van deze eeuw in één adem worden genoemd met zowel de Vrijmaking als het Tweede Vaticaans concilie. De gereformeerde Gerrit Cornelis Berkouwer wèl.

Berkouwer was voorzitter van de gereformeerde synode die in 1944 de Kamper hoogleraren Schilder en Greijdanus afzette. Een maatregel die leidde tot een breuk in de gereformeerde kerken. Berkouwer heeft later met veel droefenis op deze episode teruggekeken: het had niet mogen gebeuren. De oorlogsomstandigheden hadden aanleiding voor andere prioriteiten moeten zijn. Tot in zijn laatste boek ('Zoeken en vinden', 1990) is hij met Schilder bezig geweest, ten teken dat hij hem serieus nam.

Dat Berkouwer in 1962 door paus Johannes XXIII werd uitgenodigd om als protestantse waarnemer het concilie bij te wonen, mag illustratief heten voor Berkouwers oecumenische gezindheid. Hij bleef niet achter de eigen kerkmuren zitten, maar keek er gretig overheen. In 1961 was hij al als waarnemer bij de vergadering van de Wereldraad van kerken in New Delhi geweest.

Berkouwer speelde een belangrijke rol bij de opheffing van het isolement waarin de Gereformeerde kerken in Nederland zich sinds hun oprichting in 1892 bevonden. In 1971 traden ze toe tot de Wereldraad.

Toen hij in 1940 aan de Vrije Universiteit benoemd werd, was Berkouwers leeropdracht de 'nieuwe theologie'. Dat wil zeggen: de theologie die zich van buiten de eigen gereformeerde wereld aandiende. Niet dat men nu zo open stond voor zulke nieuwe inzichten, maar eerder om de studenten te wapenen tegen mogelijke dwaalleren. Er moest bijvoorbeeld een antwoord komen op de invloedrijke Karl Barth - Berkouwer liet zich aanvankelijk dan ook kennen als een scherp criticus van Barth.

Toch is Berkouwer, die tot zijn emeritaat in 1973 aan de VU verbonden bleef (sinds 1945 als hoogleraar dogmatiek), vooral degene geweest die de gereformeerden de nieuwe tijd heeft binnengeloodst. Door zijn vele publicaties had hij grote invloed. Niet alleen op generaties predikanten, via zijn dogmatische studiën waarvan tussen 1949 en 1972 18 delen verschenen, maar door zijn artikelen in het Gereformeerd Weekblad en Trouw ook op een breed lezerspubliek. Zo konden geïnteresseerden als het ware over zijn schouder meelezen hoe zijn denken veranderde.

Berkouwer was niet de man van een bepaalde methode of systematiek. Kenmerkend is dat hij voortdurend in gesprek gaat met ontwikkelingen zoals ze zich aandienen. Door oplettend te luisteren probeert hij de diepste bedoelingen van zijn gesprekspartners te peilen. Daarbij zoekt hij dan aansluiting. In de laatste jaren van zijn leven, schreef Martien Brinkman bij Berkouwers overlijden, ging Berkouwer de grote levensvragen van de mensen om hem heen steeds meer zien als dé toetssteen voor het echte theologische gesprek. In alles zocht hij aansluiting bij het geloof van de mens, bij zijn vragen.

Daarbij is Gods openbaring niet zomaar een neutrale bron van informatie, waar naar believen wel of niet uit kan worden geput, maar stelt zij pas iets voor in relatie tot het geloof. Voor deze betrokkenheid gebruikt Berkouwer de term 'correlatie'. Gods openbaring kan alleen door het geloof worden gekend, terwijl dat geloof tegelijkertijd door die openbaring gedragen wordt.

Illustratief is tegen deze achtergrond de verschuiving in het denken over het gezag van de Bijbel. Traditioneel ging de gereformeerde theologie uit van de onbetwistbare autoriteit van de Schrift. Ook in Berkouwers vroege werken is dat herkenbaar. In zijn latere werk kiest hij evenwel zijn insteek bij de gelovige die de Schrift leest - en bij diens vragen en onzekerheden. Daardoor verandert de aard van het Schriftgezag. De Bijbel heeft geen gezag omdat het nu eenmaal de Bijbel is, maar vanwege de inhoud: de boodschap van het heil. Wie zó kijkt, hoeft ook minder zwaar te tillen aan vragen die samenhangen met de menselijke manier waarop de Bijbel tot stand is gekomen. Zo legde Berkouwer de basis voor een schriftbeschouwing die ruimte zou bieden voor allerlei veranderingen in zijn kerken, zoals de openstelling van het ambt voor vrouwen, de acceptatie van homoseksualiteit.

Altijd is Berkouwer blijven nadenken over door-en-door gereformeerde thema's als Verbond en Verkiezing. Veel gereformeerden leden aan de spanning tussen die twee. Enerzijds openbaart God zich als een God van heil (het Verbond), maar tegelijk hebben niet alle mensen aan dit heil deel (de Verkiezing).

In zijn laatste werk 'Zoeken en Vinden' gaat Berkouwer op dit punt het gesprek aan met Schilder. Tegenover de dreiging die voor Schilder uitgaat van een kleurloos christendom - óók de hel is een verschrikkelijke realiteit - vraagt Berkouwer zich af of de uiterste barmhartigheid van Gods liefde wel voldoende gepreekt wordt. Uiterste barmhartigheid niet als vanzelfsprekend generaal pardon, maar barmhartigheid waar een appèl vanuit gaat.

Ook de Verkiezing wil Berkouwer niet afdanken als een curiosum uit de oude doos, maar hij ziet Gods soevereiniteit slechts in het perspectief van Gods oneindige barmhartigheid, die wel het grondmotief voor Berkouwers theologie is genoemd.

Berkouwers actuele betekenis, om vrij samen te vatten wat prof. A. van Egmond daarover enkele jaren geleden schreef, ligt vooral in het feit dat hij zo onbevangen, methodeloos, het gesprek aanging. Hij laat zien dat je zonder een bepaald theologisch standpunt in te nemen toch tot het hart van het geloof kunt doordringen. Het voordeel van deze beweeglijkheid is dat ervaringen uit andere tradities dan de eigen in het zicht komen. Zo verdisconteerde Berkouwer niet alleen Schilder maar ook Karl Rahner.

De vraag of een dergelijke theologie nog gereformeerd zou moeten heten lijkt intussen niet meer van belang. Sinds de jaren zestig refereerde Berkouwer zelf al nauwelijks meer aan iets als 'gereformeerde theologie'. Bovendien was hij er diep van doordrongen dat 'actuele' vragen zelden nieuw waren. Achter alle vragen naar God en het Kwaad, Gods genade en menselijke activiteit, wist hij, lagen de existentiële thema's van verkiezing, verbond, verzoening en voorzienigheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden