Fundi's en realo's morren door over Steiners erfgoed

De naweeën van de racisme-affaire, een afkalvend ledental, gemor binnen de gelederen: de antroposofen in Nederland wórstelen met zichzelf. Onlangs presenteerde de Antroposofische Vereniging trots haar nieuwe 'werkplan' voor 2001-2003. De ramen naar de buitenwereld gaan nóg verder open. Maar niet elke antroposoof juicht even hard mee.

Het bestuur van de Antroposofische Vereniging in Nederland (AViN) dácht ervan af te zijn. Met het vorig jaar verschenen eindrapport 'Antroposofie en het vraagstuk van de rassen' zou de geruchtenstroom over grondlegger Rudolf Steiner (1861-1925) eindelijk stoppen. De commissie-Van Baarda -overigens geheel bestaand uit antroposofen omdat alleen die in staat worden geacht de materie te begrijpen- toonde aan dat Steiner géén 'rassenleer' had gepropageerd. In zijn 89000 pagina's tellende 'Gesamtausgabe' staan alleen zestien, nú als 'ernstig discriminerend' ervaren, uitspraken.

De buitenwereld vergat de zaak snel, maar binnenshuis verstomde het gemor allerminst. Dat de grote Steiner 'ernstig discriminerende' uitspraken zou hebben gedaan, blijkt onverteerbaar voor rechtzinnige antroposofen.

Op zaterdag 17 maart werd in Den Haag een poging gedaan tot oprichting van de Antroposofische Federatie -uit onvrede met de houding van de moedervereniging in de racisme-affaire. Jonas van der Sloot (33), geboren in een antroposofisch wiegje, is een van de initiatiefnemers. ,,De inhoud van het eindrapport is op zichzelf heel integer'', zegt hij. ,,Maar in de conclusies zit een rare discrepantie. De commissie vertaalt het huidige rechtsbewustzijn naar de tijd van Steiner. En dat is onzinnig, vinden wij. Bovendien worden citaten van Steiner uit hun verband gerukt. Ze hebben die voordracht gewoon niet uitgelezen.''

Eigen schuld, vindt Van der Sloot dan ook, dat de AViN in mei 2000 de rechtszaak tegen De Groene Amsterdammer jammerlijk verloor. Het weekblad had met het eindrapport wel een erg dankbaar instrument in handen om Steiner neer te sabelen. Diepe wens van Van der Sloot en de zijnen: een tegenbrochure publiceren over de racismekwestie, waarin Steiner zelfs postuum niet op zijn kop krijgt vanwege 'ernstig discriminerende' uitspraken.

Het initiatief tot de nieuwe federatie werd Van der Sloot en zijn medestanders niet in dank afgenomen. 'Geëmotioneerde' brieven en e-mails waren hun deel. In het februarinummer van het verenigingsorgaan Motief bracht een briefschrijver uit Zwolle de rebellen subtiel in verband met Ahriman -een soort Satan in antroposofenjargon. ,,Dat is zoiets als in de gewone maatschappij iemand voor nazi uitmaken'', zegt Van der Sloot. ,,Ik heb daar wel een dip van gehad.''

Volgens Van der Sloot is het initiatief een 'symptoom van diepere onvrede'. Hij en zijn geestverwanten vertegenwoordigen de 'jongerenstroom' binnen de antroposofen, zegt hij. ,,Van de AViN is maar een handjevol jongeren lid. Een zeer gevoelige snaar.'' Curieus genoeg willen juist de jonge antroposofen terug naar de bronnen, terug naar de meester zelf. ,,Eigenlijk is de AViN nooit de vereniging geworden die Steiner voor ogen stond'', zegt Van der Sloot. ,,Hij zocht naar een vorm waarin de interne conflicten een plaats konden krijgen. Maar het bestuur van de AViN is centralistisch, dat bepaalt wat er gebeurt. Voor andere geluiden is geen plaats. Systematisch weren ze tegenstemmen uit Motief.''

Nou en of, fundi's vindt hij een passende term voor zijn groep. ,,De AViN heeft de laatste jaren veel aandacht besteed aan de 'vermaatschappelijking'. En als daarvoor de inhoud van Steiners werk moet worden aangepast, vinden ze dat niet erg. We kunnen ons wel vinden in het opengooien. Maar dat moet niet uitmonden in een uitverkoop van de antroposofie.''

Tot niet geringe opluchting van de moedervereniging liep de poging tot scheuring voorlopig uit op een mislukking. De Haagse bijeenkomst 'ontaardde in een totale chaos', zegt Van der Sloot. De ongeveer vijfentwintig aanwezigen konden het niet eens worden over de financiering van de nieuwe club, en over enkele andere hoogantroposofische kwesties. ,,Er was weinig wil om de eigen stokpaardjes op stal te zetten.''

Van der Sloot claimt dat 'meer dan honderd' antroposofen toezegden lid te worden, mocht de federatie eenmaal een feit zijn. ,,Dat lijkt misschien niet veel, maar in de AViN zijn ook maar een paar honderd mensen actief. We hadden een krachtige oppositie kunnen zijn. We zijn niet te klein, we zijn te verdeeld.'' De jonge antroposoof likt zijn wonden. ,,We denken nu na over hoe het verder moet. Misschien gewoon een actiegroep oprichten zoals Greenpeace?''

Ron Dunselman (55), psycholoog en sinds vijf jaar voorzitter van de AViN, hoort tot de realo's. ,,Ik vind: we moeten met beide benen in de wereld staan.''

Ach, die federatie, zegt de voorzitter in het bescheiden hoofdkwartier van de AViN in Zeist. ,,Het is niet doorgegaan, heb ik gehoord. Bij gebrek aan belangstelling!'' Het r-woord ergert hem zichtbaar. ,,Ik merk dat de kwestie helemaal niet meer leeft. Het is uitgezocht, klaar. Ik vind die federatie zo marginaal. Ik kan me er maar uiterst beperkt mee bezighouden. Het is de nasleep van de weg naar vernieuwing en openheid die wij zijn ingeslagen. En die koers wordt door het overgrote deel van de leden gesteund.''

Liever richt de voorzitter, zoals voorzitters graag doen, de blik op de toekomst. Met verve praat hij over het nieuwe 'werkplan' voor 2001-2003, over de vele initiatieven die zijn bestuur gaat ontplooien.

Dat de AViN een 'sterke impuls' kan gebruiken, is zonneklaar. De antroposofische 'zuil', in 1923 opgericht door een handjevol Steiner-adepten, maakte sinds de jaren zeventig een fikse groei door. Vrije scholen, antroposofische artsen, groen beleggen, biologisch-dynamisch voedsel -het zijn inmiddels alom verbreide en geaccepteerde verschijnselen. De abge-eckte architectuur verovert het landschap, het merk Demeter staat in de Allerhande, en ook reguliere babywinkels verkopen gezichtsloze poppen.

Maar van de naar schatting half miljoen Nederlanders die in aanraking komen met het antroposofische gedachtegoed, zijn er welgeteld 4500 lid van de AViN. Want de hedendaagse mens mag massaal op zoek zijn naar het hogere, hij doet dat bij voorkeur niet in verenigingsverband. Vier jaar geleden stonden er nog vijfduizend leden ingeschreven. Volgens dissident Van der Sloot liepen nogal wat AViN-leden weg uit onvrede; Dunselman bestrijdt dat. ,,We hebben de wanbetalers uitgeschreven. En er zijn natuurlijk ook mensen overleden. Het is een fluctuerend gebeuren.''

De voorzitter kan helaas niet ontkennen dat zijn organisatie weinig aantrekkingskracht uitoefent op jongeren. Volgens de meest recente gegevens, uit 1998, is 1,5 procent van de leden jonger dan dertig. Dunselman: ,,Jongeren willen zich niet meer duurzaam verbinden met elkaar. Maar er komt nu een bestuurslid bij van 28 jaar.''

Bovendien is in Motief van deze maand een oproep geplaatst voor een 'enthousiast jong mens' die 'projectmedewerker' wil worden. Doel, volgens de advertentietekst: ,,Te werken aan een permanente en georganiseerd opgezette profilering van de Antroposofische Vereniging naar jongeren toe.''

Ook wil het bestuur méér contact tussen antroposofen onderling, en met de buitenwereld. 'Werkconferenties' en symposia moeten daarvoor zorgen. ,,We willen onszelf zichtbaarder maken. Misschien zijn we toch een beetje te bescheiden geweest. We willen onze bijdrage leveren aan de discussies van deze tijd. Antroposofen zeggen dat de mens meer is dan een zak vol moleculen. Bij Rudolf Steiner kun je daar heel concreet begripsmateriaal over vinden.''

De ramen moeten open -tot zover akkoord. Maar wat vindt de voorzitter van de rigoureuze plannen van Jeroen Lutters, directeur van de Vrije Hogeschool? Die kondigde vorige maand aan dat hij de antroposofische identiteit geheel uit de schoolstatuten wil schrappen. Dat stempel, vindt hij, zit de groei van zijn 'product' lelijk in de weg.

Dunselman reageert behoedzaam. ,,Ikzelf ben er voor dat je je duidelijk positioneert als antroposofische instelling. Maar dat moeten ze op de Vrije Hogeschool intern bespreken, het zijn hun zaken.'' Niettemin roept hij binnenkort alle sofenbobo's -van de directeur van de Triodosbank tot die van Weleda- bij elkaar. ,,Daar zullen we dit thema in alle openheid met Jeroen bespreken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden