Fukuyama: Verdedig de westerse waarden

De Franse volksvertegenwoordiging. Foto: AFP

INTERVIEW | We moeten pal staan voor de waarden van onze moderne westerse democratie, betoogt de Amerikaanse denker Francis Fukuyama.

Na de ondergang van het communisme in Oost-Europa markeerde Francis Fukuyama in een essay onder de titel 'Het einde van de geschiedenis?' de triomf van de westerse democratie, maar sindsdien is een- en andermaal gebleken hoe kwetsbaar onze democratie is. Afhankelijk van hoe je tegen de dingen aankijkt, komen de bedreigingen ofwel van buitenaf ofwel van binnenuit. In de eerste categorie vallen het terrorisme en de islam, in de tweede categorie de reacties daarop, het populisme met zijn autoritaire leiders en radicale oplossingen en de staat zelf, waar die is geneigd de collectieve veiligheid boven persoonlijke bewegingsvrijheid en privacy te plaatsen.

Hoe kijkt Fukuyama tegen deze bedreigingen aan?

'Het was na 9/11, neem ik aan, onvermijdelijk dat er een heftige reactie in het Westen zou zijn. In de VS was er, hoe begrijpelijk ook, in feite sprake van een overreactie. Het terrorisme brengt een dreiging mee die een hoop psychologische schade kan aanrichten, maar het vormt geen bedreiging van de Amerikaanse way of life. De regering-Bush heeft in mijn ogen een aantal fundamentele fouten gemaakt, zoals de aankondiging van een War on terrorism- er is volgens mij geen sprake van een oorlog - en de aanval op Irak. Een en ander heeft tot een misbruik van middelen geleid die ons prestige in de wereld hebben beschadigd en de zaak van de democratie in het Midden-Oosten geen goed hebben gedaan. Het antiwesterse van Al Kaida is daar helemaal niet aangeslagen, de hoofdstroom in de Arabische wereld beweegt zich richting democratie, zoals nu blijkt, en Osama Bin Laden was geen populaire figuur.'

Is de islam zelf volgens u een bedreiging van de democratie, zoals in Nederland de populistische PVV beweert?

'Deze kwestie is van meer betekenis voor Europa dan voor de VS, omdat de assimilatie van moslimmigranten hier zo problematisch is. De meeste Europese samenlevingen stellen zich niet open voor immigranten, waardoor het voor hun moeilijker is te participeren en zich deel van de nieuwe samenleving te voelen. In de VS heeft het burgerschap op basis van de Constitutie een concrete betekenis. Je kunt een eerste generatie-immigrant zijn, het Engels gebrekkig beheersen en toch als een medeburger worden geaccepteerd. Onze ervaring is dat de tweede generatie Engels spreekt.

Ik denk dat de problemen in Europa voor een deel worden veroorzaakt door een algemene ontkenning van een nationale identiteit. Na 1945 was nationale identiteit een taboe, iedereen geloofde dat ie in een postnationale Europese wereld leefde, terwijl de tradities en waarden die tezamen de nationale identiteit vormen, er nog altijd waren. Behalve die ontkenning verbood de politieke correctheid over zaken als immigratie en verwante zaken als verandering van de wijken in de steden open te discussiëren.

Ik heb Nederland goed gevolgd de afgelopen tien jaar. Kort na de moord op Pim Fortuyn werd ik in de radiostudio geïnterviewd waar hij zijn laatste interview had gegeven, ik herinner me alles nog levendig. De moord op hem brak het debat alsnog open. Wat betekent het Nederlands te zijn, wat betekent het burger te zijn? Maar het was te laat. Je kunt een probleem ontkennen in de hoop dat het verdwijnt, maar dan wordt het alleen maar lastiger. Ook omdat het gemakkelijk is angsten aan te wakker kon er een islamofobie ontstaan, die je had kunnen voorkomen door eerder een eerlijke discussie over reële problemen te voeren. En het gaat ook echt over iets. Een nationale identiteit helpt eraan mee dat mensen het gevoel hebben ergens bij te horen. Daarvoor heb je een gemeenschap en communicatie nodig.'

Maar ook in de VS zijn er politici die de angst voor de islam politiseren.

'Het verschil zit vooral in de aantallen. In de VS leven naar schatting drie miljoen moslims, nog niet 1 procent van de bevolking. Met zo'n kleine minderheid kun je makkelijker omgaan. In Nederland is het aandeel moslims 5 tot 6 procent, in Frankrijk 7 tot 8 met concentraties in de grote steden. Ik acht het gevaar reëel dat populistische bewegingen die de angsten aanwakkeren en een intolerante houding aanmoedigen ernstige schade zullen toebrengen aan de Nederlandse democratie.'

Temeer daar het de gevestigde democratische partijen niet lukt de overtuigende argumenten te vinden om door het populistische verhaal heen te breken.

'Dat klopt. In de VS hebben we onze eigen versie. Ik kan wel op grond van de feiten zeggen dat de terroristische dreiging relatief is, maar als politicus kom je nergens als je zegt: het valt wel mee, Al-Kaida is niet zo'n grote bedreiging. Je spint meer garen met het verhaal: we moeten waakzaam blijven, anders nemen ze ons te grazen.'

Sommige veiligheidsmaatregelen in uw land wekken de indruk van een lichte paranoia.


'Ja, er is een zekere mate van paranoia. Het is misschien wel onvermijdelijk. 9/11 was zo spectaculair en zo succesvol dat mensen gemakkelijk konden denken: dit is een nieuwe realiteit. En er is sinds 9/11 niet een andere grote aanslag geweest.'

Beschouwt u de islam als een culturele bedreiging?

'Niet in die zin dat het hele culturele systeem in elkaar zal storten. Er gaat wel een bedreiging uit voor bepaalde westerse waarden. Zo vind ik dat democratische samenlevingen gedwongen huwelijken van bijvoorbeeld Turkse of Marokkaanse meisjes niet mogen toestaan. De overheid behoort in die gevallen de kant van het meisje te kiezen. Het democratische stelsel is niet gebaseerd op familiebelangen, maar op individuele rechten en vrouwenrechten.'

U vindt dit van een hogere prioriteit dan het opkomen voor de belangen van een groep?

'Ja, inderdaad. Hier zijn belangrijke waarden in het geding en die moeten worden verdedigd. Ik denk dat in een moderne democratie niemand beschroomd moet zijn om te zeggen: wie hier wil leven, moet weten dat dit geen waardenvrije samenleving is. Er zijn een aantal gemeenschappelijke waarden waar wij pal voor staan. Het kan zijn dat die je niet bevallen, maar je hoeft hier niet te leven.'

Ziet u het pluralisme, de culturele verscheidenheid, niet als een waarde die evenzeer het kenmerk is van een democratische rechtsstaat en dus moet worden verdedigd?

'Jawel, maar dat kan niet zo ver gaan dat er gemeenschappen naast elkaar ontstaan met elk hun eigen regels. Dat versta ik niet onder pluralisme. We hebben een samenleving van individuele burgers die beslissingen nemen, niet van groepen die mensen de wet voorschrijven.'

Het populisme in de Verenigde Staten en het populisme in Europa hebben gemeen dat ze uitdrukking geven aan een onbehagen dat zich niet alleen richt tegen vreemde invloeden op de eigen cultuur, maar ook argwanend staat tegenover de overheid. In uw land is er in bijzonder woede over de staatssteun aan Wall Street, waarvoor de burgers moeten opdraaien.

'In de VS gaat dat sentiment al terug tot de Amerikaanse Revolutie. De ironie op dit moment is dat wij alleen een rechts populisme kennen. Na de vorige grote financiële crisis in de jaren dertig kwam links, aangevoerd door Franklink Roosevelt, sterk op met een Keynesiaans programma voor sterke overheidsinvloed. Roosevelt reguleerde het financiële systeem en legde de basis voor de moderne verzorgingsstaat. Nu volgt op een vergelijkbare crisis een rechtse reactie, die juist de rol van de overheid wil terugdringen.

De verklaring kan zijn dat niemand nog enig vertrouwen heeft in de oplossing van links. Maar als de crisis iets markeert, is dat het einde van een periode waarin gedurende een generatie mateloos is geleend en geconsumeerd. Dat kon niet zo doorgaan.'

Is de democratie voor u een doel op zichzelf?


'Ja, de democratie erkent de politieke en individuele waardigheid van burgers. Zij hebben invloed op het bestuur en op het politieke proces. Burgers kunnen stemmen, klagen, protesteren.

Dat alles is een doel op zichzelf. Mensen willen hun eigen bestemming kunnen bepalen, ze willen worden behandeld als volwassenen die zelf beslissingen nemen. De invloed van een individuele burger op zijn bestuur kan als een illusie worden gerelativeerd, maar dat is niet terecht. Kijk naar wat er in het Midden-Oosten gaande is. De burgers willen daar vrijheid. Je kunt het ook omdraaien, ze willen niet gekoeioneerd worden. Dat is volgens mij een universeel gevoel.'

Op wie zet u volgend jaar uw geld, op Obama of op een nog onbekende Republikein?

'Ik verwacht dat Obama zal worden herkozen. De economie verbetert en de Republikeinen ontbreekt het aan een sterke tegenkandidaat. Obama heeft met het doden van Bin Laden laten zien dat hij moeilijke beslissingen kan nemen.

Ik maak me wel zorgen over het sterk gepolariseerde politieke klimaat in de Verenigde Staten. De tegenstellingen zijn niet eerder zo rigide geweest. Dat kan tot een verlamming van de besluitvorming leiden. Ook dat is een reële bedreiging van de democratie. Ook in een democratie moet een regering in staat zijn besluiten te nemen.'

Francis Fukuyama
Er zit een zekere logica in dat Francis Fukuyama (58), die met de ineenstorting van het communisme 'het einde van de geschiedenis' verkondigde, terug zou gaan naar het begin van de geschiedenis. 'De oorsprong van de politiek' is de titel van het deze maand uitgekomen boek waarin de Amerikaanse denker verslag doet van zijn speurtocht naar het ontstaan van onze politieke instituties. Fukuyama, thans hoogleraar aan de Stanford University in Californië, vestigde wereldwijd zijn naam toen hij na de val van de Muur schreef dat de liberale democratie het eindpunt markeert van de ideologische evolutie van de mensheid. Nog altijd staat hij achter deze zienswijze en acht hij het van wezenlijke betekenis de democratie als doel in zichzelf te verdedigen. Het einde van de geschiedenis moet daarom niet worden verstaan als het einde van grote gebeurtenissen die ook het voortbestaan van de democratische staatsvorm kunnen bedreigen.

In zijn boek laat Fukuyama zien hoe sterk het verband altijd is geweest tussen bestuursvormen en de menselijke natuur, vooral het familie- en stamdenken en de drang tot overleven. Hoewel die natuur universeel is, zijn er in zijn visie onder invloed van geografische, historische en culturele omstandigheden verschillende staatsvormen ontstaan. Hij gelooft niet in onontkoombare natuurlijke of historische wetmatigheden en beschouwt het ontstaan van de democratie zelfs als 'een zonderlinge speling van de geschiedenis'. De democratische staat biedt volgens hem de beste condities om bestuurlijk slagvaardig te opereren. Hoewel Fukuyama zichzelf niet langer tot de neoconservatieve stroming rekent, die politiek hoogtij vierde tijdens het presidentschap van George Bush, heeft hij de gedachte dat je democratie zou kunnen exporteren niet helemaal opgegeven.

Tegenover de New York Times erkende hij twee maanden geleden dat dit wel buitengewoon moeilijk is in landen die andere tradities kennen, zoals Irak en Afghanistan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden