Fukuyama: Het vertrouwen moet terug

Francis Fukuyama: 'Nederland is in korte tijd veranderd in een land dat wordt gedomineerd door wantrouwen.' (FOTO JEAN-PIERRE JANS ) Beeld
Francis Fukuyama: 'Nederland is in korte tijd veranderd in een land dat wordt gedomineerd door wantrouwen.' (FOTO JEAN-PIERRE JANS )

leusden - – In 1989 schreef politiek filosoof Francis Fukuyama een essay waarin hij constateerde dat ’het einde van de geschiedenis’ ophanden was. Het bezorgde hem wereldfaam, want zijn woorden leken te worden bewaarheid.

Niet dat de tijd stopte – dat had hij nooit betoogd. De Muur viel en met de ontmanteling van het communisme leek het tijdperk van de grote ideologieën ten einde.

Fukuyama stelde dat de mens zijn eeuwenlange zoektocht naar de beste manier om samen te leven, kon staken. Alle landen zouden uitkomen bij de liberale democratie, een combinatie van een kleine overheid en een vrije markteconomie. Dat was nu eenmaal het beste systeem.

Ruim twintig jaar later onderschrijft Fukuyama zijn stelling nog steeds, ondanks de kritiek op het vrije marktmodel die door de economische crisis internationaal is losgekomen. Wel benadrukt hij nu sterker dat het liberalisme een achilleshiel heeft: een te dunne morele dimensie om samenhang aan te brengen tussen mensen op nationaal niveau.

En dus sprak Fukuyama gisteren, in de Frederik van Eeden lezing voor een volle zaal in de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden (ISWL), vooral over vertrouwen. Vertrouwen, dat is waar het aan schort in westerse democratieën. Vertrouwen van burgers in instituties, de overheid en elkaar. Nederland noemde hij een schoolvoorbeeld van een high trust society die in enkele jaren veranderd is in een land dat gedomineerd wordt door wantrouwen.

Valt vertrouwen te creëren en te organiseren? Fukuyama betwijfelt het, maar we zullen wel moeten. Vertrouwen is een bijproduct van een ander fenomeen: sociaal kapitaal. Dat is het vermogen van groepen mensen om samen te werken. Dit vermogen is volgens hem in potentie altijd aanwezig, maar op veel plaatsen wordt het niet benut of van bovenaf kapotgemaakt.

De Japanse Toyota-fabriek noemt hij als een geslaagd voorbeeld van het tegendeel. Elke medewerker in de fabriekshal kan er via een soort noodrem de complete productie stilleggen als hij of zij een fout ziet.

Door sterk op elke fabriekswerker te vertrouwen, kon Toyota efficiënter en kwalitatief hoogwaardiger werken. Een heel verschil met de Amerikaanse Ford-fabriek, waar een arbeider niet meer was dan een willoos radertje in een machine.

Als de zaal hem vragen mag stellen, moet Fukuyama vaak mensen teleurstellen. „Hoe kunnen we het vertrouwen in de overheid herstellen?”, vraagt een jong lid van een denktank. „Hoe kunnen we de onverschilligheid doorbreken?”, vraagt een vrouw van middelbare leeftijd.

De vragen lijken te getuigen van een groot geloof in Fukuyama’s oplossend vermogen. De man die de toestand van de wereld ooit wist te vangen in woorden die al zo lang voortleven, zal weten hoe het verder moet.

Maar de antwoorden zijn afgemeten. Sommigen vinden ze onbevredigend. Voor vertrouwen heb je gedeelde morele waarden nodig, erkent Fukuyama. Maar hij gaat niet in op de vraag waar die morele waarden op gebaseerd moeten zijn. „Een politiek probleem vraagt om een politieke oplossing”, zegt hij.

Filosoof Huib Schwab, na afloop: „Vertrouwen is een gevoelskwestie. Als er in de samenleving te weinig vertrouwen is, kun je dat niet veranderen door de politieke instituties aan te passen.” ISVW-directeur René Gude: „Fukuyama heeft een groot talent voor het beschrijven van ontwikkelingen terwijl ze gaande zijn. Dat is moeilijker dan speculeren over de toekomst.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden