Fukushima drukte 'nucleaire renaissance' Europa de kop in

Europese kerncentrales | Via een referendum stemde Zwitserland deze week tégen snelle sluiting van kerncentrales. Het opdoeken van oudere nucleaire reactoren lijkt gewenst na de ramp in Fukushima, maar veel landen worstelen ermee.

Konijnenoren. Kunstenaar William Verstraeten zag er wel wat in. In februari 2011 kwam hij met een plan om een nieuwe, tweede Nederlandse kerncentrale in Borssele er ludiek mee uit te dossen. De geplande koepelvormige, witte centrale kon zo een soort nucleaire 'Nijntje' worden. Gekkigheid.

Maar het idee werd niet totaal weggelachen, of als verwerpelijk bestempeld. Het Zeeuwse energiebedrijf Delta had serieuze plannen voor een tweede kerncentrale. Locatie: pal naast het bestaande exemplaar. En die konijnenoren? Delta vond het wel aardig klinken en zou erover denken. De kernramp van 1986 in Tsjernobyl was - hoe cru ook - lang geleden. Bedrijven en overheden dachten openlijk aan een 'nucleaire renaissance'.

Een maand later was het plan voor een tweede kerncentrale in Zeeland haast onuitvoerbaar geworden - laat staan dat er een kunstzinnig grapje mee uitgehaald zou worden. Op 11 maart 2011 trof een tsunami de westkust van Japan. De vloedgolf resulteerde in een nieuwe kernramp. Vrijgekomen nucleaire straling bedreigde de omgeving. Delen van de kerncentrale Dai-Ichi smolten. Het kost tientallen jaren om de situatie weer veilig te maken. De gelijkenis met Tsjernobyl, waar pas afgelopen week een 36.000 ton wegende metalen sarcofaag werd afgemaakt over de kerncentrale heen, dringt zich op.

De ramp in Fukushima sloeg in als een bom. Kernenergie was in een klap weer omstreden als vanouds. De nucleaire toezichthouders besloten al snel dat stresstests nodig waren. Controles dus, om te kijken of de Europese centrales wel veilig genoeg waren. Alle ogen zijn sindsdien vooral gericht op controle en verbeteren van de kerncentrales, die vaak al decennia draaien. Nieuwe nucleaire exemplaren bouwen? Daar wagen niet veel landen zich aan. Acht nieuwe kerncentrales zijn er concreet in aantocht, volgens de data van kenniscentrum European Nuclear Society. Die verschijnen bijna allemaal in Oost-Europa.

Heel soms gooit de Europese Commissie subtiel een balletje op over een pro-nucleaire koers. Dat kan op weinig bijval rekenen. Waarom wordt er toch nog naar gekeken? Het grote voordeel van nucleaire energie is dat de energieproductie CO2-vrij is. Kerncentrales stoten dus geen broeikasgassen uit. Ze passen wat dat betreft in de beoogde toekomstige Europese energiemix, die CO2-vrij moet worden. Dit voordeel wordt overschaduwd door het nadeel van het gebruik van uranium en het nucleaire afval dat overblijft bij een kerncentrale. Om die reden wordt kernenergie ook nooit als groene energie meegeteld.

In Europa en Rusland samen staan nu 186 kerncentrales te draaien. Die kunnen stroom vaak goedkoop produceren. Maar steeds strengere voorschriften verlagen de winst voor de eigenaar. Tegelijktijdig dalen de kosten van schone energie in snel tempo. Windmolens en zonnepanelen - die standaard nog wel subsidie nodig hebben - worden steeds rendabeler. Kerncentrales krijgen het zo moeilijker, ze zijn niet zo winstgevend. Het lijkt daardoor makkelijker om tot sluiting over te gaan.

Maar het opdoeken van een centrale kost miljarden, zeker omdat nucleair materiaal opgeruimd moet worden. Ook kan het snel weghalen van kerncentrales in een land voor dreigende stroomtekorten leiden. Landen kiezen daarom vaak eerst voor het opknappen en langer openhouden van de stroomcentrales. Om de levensduur van de centrale met een jaar of twintig te verlengen zijn ook miljarden nodig. Europese overheden kraken daarom hun hersenen op de vraag: wat te doen met de kerncentrales?

Frankrijk zet door

Het land telt 58 kerncentrales. En er is ook een nieuwe reactor in aanbouw. De Fransen zijn helemaal gewend aan afhankelijkheid van kernenergie. Maar liefst driekwart van de elektriciteitsbehoefte is 'atoomstroom'. De nucleaire toezichthouder ASN stelde dit najaar dat 32 van de Franse kerncentrales gebreken vertonen. Ze behoeven technische verbeteringen. De Franse regering speelde eerder wel met de gedachte om voorzichtig een stapje terug te doen met kernenergie. Na 2018 moet energiereus EDF 'enkele' kerncentrales sluiten, opperde president François Hollande. Maar de overheid wil toch vooral doorzetten met kernenergie en de levensduur van centrales mogelijk verhogen van veertig naar zestig jaar.

Duitsland neemt afscheid

Na de ramp met de kerncentrale in Fukushima liet bondskanselier Merkel er geen gras over groeien. Een paar maanden na het ongeluk als gevolg van een tsunami, kondigde zij de Atomausstieg aan. Anders dan in Frankrijk bestonden in Duitsland al jarenlang brede maatschappelijke zorgen over de risico's van kernenergie. Het gedwongen stopzetten van de energiecentrales gebeurt stapsgewijs. In 2022 moet de laatste kerncentrale de deuren sluiten. Energieconcerns zijn het oneens met Merkels rigoureuze besluit tot een Atomausstieg. Zij liggen nog met de regering in de clinch over de vraag: wie draait er op voor de miljardenkosten van de sluiting?

België tobt

Technische incidenten en haperingen van de kerncentrales stapelen zich op de laatste jaren. Een aantal van de zeven kerncentrales lag stil nadat er zogenoemde haarscheurtjes werden ontdekt in de reactorvaten. Andere nucleaire centrales waren een tijd niet inzetbaar omdat ze een verjongingskuur ondergingen. België moest door de problemen (duurdere) stroom importeren van buurlanden. Nog steeds spelen er zorgen over de technische staat van de kerncentrales. In eigen land, maar ook vanuit Nederland, klinkt regelmatig de oproep tot extra controles en zelfs stillegging. De Belgische overheid wil de centrales liefst tot 2025 openhouden, om de nationale stroomproductie op peil te houden. Dat is tien jaar langer dan oorspronkelijk gepland.

NEDERLAND zit met Borssele in zijn maag

In het Zeeuwse Borssele staat de enige kerncentrale van Nederland. In Petten is ook een nucleaire reactor te vinden, maar die wordt gebruikt voor medische isotopen en niet voor energieproductie. De toekomst van de Borssele-centrale is onzeker. De eigenaar is het Zeeuwse energiebedrijf Delta. Dat bedrijf moet splitsen en verkoopt daarom bedrijfsdelen. Maar de (onrendabele) kerncentrale kan en mag niet zomaar verkocht worden. De aandeelhouders van Delta (de provincie Zeeland en gemeenten) zoeken nu met minister Kamp naar een oplossing. Niet uitgesloten is dat het Rijk deels garant wil staan voor behoud van de kerncentrale. Volgens tegenstanders van kernenergie zoals Wise en Greenpeace kan de centrale beter snel sluiten.

Zwitserland trekt aan de rem

De vijf kerncentrales op Zwitserse grond zullen voorlopig door blijven draaien. Het land kan ze nog niet missen. Dat oordeel gaf een meerderheid van de bevolking afgelopen zondag in een referendum. De vraag die op tafel lag: mogen de Zwitserse kerncentrales vroegtijdig sluiten, om plek te maken voor meer duurzame energie? De partij De Groenen maakte dat plan na de Fukushima-ramp. Drie centrales kunnen dicht in 2024 en 2029. Maar twee exemplaren zouden al in 2017 opgedoekt worden, omdat ze dan 45 jaar oud zijn. Dat gaat de Zwitsers te snel. Het land is voor ongeveer een derde afhankelijk van de eigen atoomstroom. Bij snelle sluiting ontstaat een stroomtekort, is de vrees. De ruime meerderheid van de elektriciteit wekt Zwitserland op met waterkracht.

Finland blijft fan

Met vier draaiende kerncentrales, één in aanbouw en nog veel bouwplannen is Finland internationaal een vreemde eend in de bijt. Opmerkelijk genoeg heeft het land net een probleemproject meegemaakt. Een nieuwe kerncentrale bij Olkiluoto kostte zo'n 5 miljard euro meer dan gepland. En de bouw van de centrale liep liefst negen jaar vertraging op. En toch blijft de huidige Finse regering heel positief over kernenergie. Maatschappelijke weerstand is er wel, zij het beperkt. Burgers maken zich niet alleen boos om risico's en hoge kosten, maar ook om de oplopende afhankelijkheid van de Russen. Het Russische atoomagentschap is namelijk hofleverancier van uranium aan Finland. Rusland, zelf in bezit van 35 kerncentrales, neemt ook financiële belangen in Finse atoomprojecten.

Reactoren in de steigers en op de tekentafel

Ondanks toegenomen zorgen over nucleaire veiligheid en hoge kosten, gaat de bouw van kernreactoren op sommige plekken onverminderd door. Vooral in Oost-Europa. In zowel Oekraïne, Slowakije als Wit-Rusland verrijzen nieuwe eenheden. In Rusland zijn er momenteel zeven stuks in aanbouw, blijkt uit cijfers van de kennisbank European Nuclear Society. Plannen die de tekentafel nog moeten verlaten zijn er ook. Zweden houdt de deur open voor toekomstige vervanging van tien bestaande exemplaren door - wederom - kerncentrales. Groot-Brittannië besloot dit najaar dat EDF de grote nieuwe kerncentrale Hinkly Point mag bouwen. Premier Theresa May steunt het plan, om zo de sluiting van veel oude Britse energiecentrales op te vangen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden