Frustraties en klappen in een ‘lastig’ verpleeghuis

De gevel van verpleeghuis Humanitas De Leeuwenhoek in Rotterdam. Beeld Jorgen Caris
De gevel van verpleeghuis Humanitas De Leeuwenhoek in Rotterdam.Beeld Jorgen Caris

Het is niet te zien in de tv-reeks over een Rotterdams verpleeghuis die morgen begint, maar het gebeurt er wel: mishandeling en andere vormen van wangedrag tegenover bewoners. De directeur kijkt er niet echt van op.

Niemand wil het hardop uitspreken, maar ondertussen gebeurt het wel op de eerste verdieping van verpleeghuis De Leeuwenhoek in Rotterdam. Ouderen met dementie die een grote mond krijgen als zij in de ogen van een medewerker iets niet goed doen. Of erger: een klap, zo schetst een klokkenluider die in het verpleeghuis werkt. Onderling praten de medewerkers er weleens over. Ook de psychologen, artsen, managers en de directeur weten het, zegt de ingewijde.

De televisieploeg van Human, met columnist Hugo Borst en actrice Adelheid Roosen, kreeg het niet te zien. Zij verbleven vijf weken op de eerste etage van De Leeuwenhoek voor de serie die deze week begint. Hoe konden zij weten dat een bewoner zodanig is mishandeld door een medewerker dat daarvan melding is gemaakt bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd? Dat bewoners elkaar te lijf gaan? Dat achter de schermen behandelaren (artsen, psychiaters en ergo- en fysiotherapeuten) een brief schreven aan het bestuur dat zij niet langer instaan voor de gevolgen als het nog langer zo doorgaat? De verklaring zou kunnen zijn dat mensen in het verpleeghuis zich anders gedragen als er een journalist in de buurt is.

Gijsbert van Herk is de voorzitter van het zorgbedrijf waar De Leeuwenhoek onder valt, Humanitas. Dat is een begrip in de Rijnmond. Gaat het over ouderen in die regio, dan valt al snel de naam Humanitas. Van Herk vindt de brief niet zo bijzonder. “Dat is hoe je met elkaar communiceert over misstanden. Mondeling of per brief. We zijn ook direct in actie gekomen met een plan van aanpak.” Er is al heel lang aan de bel getrokken bij het management, hier is nooit naar geluisterd, reageert de klokkenluider, die de brief een ‘laatste wanhoops-poging’ noemt.

Twee jaar geleden stonden vijf verpleeghuizen van Humanitas op de zwarte lijst van de inspectie. Personeel is slordig met uitdelen van medicijnen, zij vullen dossiers verkeerd in en incidenten worden niet gemeld, zo staat in het inspectierapport.

De Leeuwenhoek was een van de vijf verpleeghuizen op de zwarte lijst, maar vorig jaar haalde de inspectie het verpleeghuis ervanaf. Dat is gezien alle problemen onbegrijpelijk, vindt ouderenpsycholoog Sarah Blom. “De huidige misstanden hadden door de inspectie gezien en gevoeld moeten worden, vooral omdat dergelijke situaties een jarenlange aanloop hebben”, zegt ze. “Sterker nog, door de opnames van de serie ‘In de Leeuwenhoek’ zaten ze er allemaal met de neus bovenop: de bekende Nederlanders, de directeur van inspectie, de minister van volksgezondheid. Ze komen allemaal voor in de serie. Niemand heeft wat gezien of gevoeld.”

Blom is zelf niet betrokken bij De Leeuwenhoek maar werkt als psycholoog samen met verpleeghuisorganisaties in heel Nederland om de zorg te verbeteren. “Er gebeuren heel mooie dingen in de zorg. Je voelt de ambitie om er iets van te maken.” Toch waarschuwde ze vorig jaar in ‘Nieuwsuur’ al voor misstanden waar onvoldoende aandacht voor is.

Dat komt omdat ‘de dementiezorg verhipt’, zegt ze. “Bekende Nederlanders worden in praatprogramma’s uitgenodigd om te spreken over essentiële thema’s in de ouderenzorg. Ik vind het verontrustend dat deze zendtijd niet tot nauwelijks geboden wordt aan deskundigen met jarenlange praktijkervaring en expertise op dit vlak. Het debat verliest hierdoor meer en meer aan inhoud.”

Met haar broer David, ook ouderenpsycholoog, sprak ze net als Trouw met diverse betrokkenen binnen De Leeuwenhoek, las de interne stukken en bekeek de foto’s van verwondingen bij één cliënt. Het ging om meer dan zo maar een blauwe plek.

Over de serie ‘In de Leeuwenhoek’ zegt ze dat je van bekende Nederlanders met een camera niet kunt verwachten dat ze misstanden zoals in het Rotterdamse verpleeghuis kunnen signaleren. “Na jarenlange specialisatie op dit gebied herken je de signalen echter snel. Je voelt intuïtief aan dat dingen niet kloppen en gaat op onderzoek uit.”

Familieleden

Diefstal, medicijnen weggooien en onderlinge intimidatie: het komt allemaal voor, zegt de anonieme bron. Waarom familieleden niets merken? Sommigen vermoeden wel iets, zegt de ingewijde. Maar sporen zijn niet altijd goed zichtbaar. Striemen en blauwe plekken wel, maar schreeuwen is al een stuk lastiger, tenzij je er zelf bij bent. Volgens de informant is bij het bestuur bekend dat familieleden bang zijn om namen te noemen van personeel, uit angst voor represailles.

Humanitas-voorzitter Van Herk hoort de opsomming van misstanden aan en zegt: “Je doet net alsof dit aan de orde van de dag is. Dat is niet zo. Ook niet in De Leeuwenhoek. Daar werken hartstikke lieve collega’s. Ja, jammer genoeg gaat er weleens iemand over de schreef. Dat tolereren we niet. We hebben ook regelmatig mensen voor dit gedrag ontslagen.”

Van Herk benadrukt dat er honderdduizend dingen wel goed gaan. Dat het soms misgaat, heeft volgens Van Herk deels te maken met de wijk waarin het verpleeghuis staat: het multiculturele centrum van Rotterdam. “De Leeuwenhoek is het meest afwijkende verpleeg-huis van Nederland en daarom ook het leukste. Maar er gebeuren dingen die in andere verpleeg­huizen, in plattelandsgemeenten bijvoorbeeld, niet gebeuren. Dat komt omdat je in Rotterdam te maken hebt met 160 verschillende culturen die allemaal samenkomen op die locatie. Als wij met de Nederlandse bril van een hbo-verpleegkundige uit Maastricht naar de zorg in De Leeuwenhoek kijken, ja, dan gebeuren er dingen die niet kunnen. Kijk je er met een Antilliaanse bril naar, dan vraag je je af: wat is het probleem?”

Psycholoog Blom vindt het verweer van Van Herk onnavolgbaar. “Oké, De Leeuwenhoek is multicultureel, staat in de Randstad en er werken veel Antillianen. Is het dan logisch dat er wordt mishandeld? Ik vind het discriminerend. Wie dit normaal vindt, legt een smet op de verpleeghuiswereld, op verzorgenden die zich met hart en ziel inzetten.” Van Herk zegt het jammer te vinden als Trouw alleen oog heeft voor wat er misgaat. Voor Blom is die opmerking een bevestiging van wat zij al langer ziet. “Het is tegenwoordig not done om kritisch of transparant te zijn. Wie stelt dat er iets niet goed gaat wordt weggezet als zwartkijker. Als de persoon die het imago van de verpleeg­huiswereld verder beschadigt.”

De reden van het krampachtige vasthouden aan positieve berichten over ouderenzorg is volgens haar onder meer het personeelstekort. “Maar moeten we daarom de waarheid geweld aan doen? Hier kan je tegenin brengen dat in bijna geen enkele beroepsgroep het ziekteverzuim door ontmoedigde, overwerkte en verbitterde werknemers zo hoog is als in de groep van verzorgenden. Als iedereen die nu ziek op de bank zit weer zou kunnen werken, hebben we te veel personeel.”

Het draait volgens Blom allemaal om imago, zoals nu met de serie ‘In de Leeuwenhoek’. “Volgens Hugo Borst was ‘de inkijk in het verpleeghuis eerder hartverwarmend dan schrijnend’ en ‘was het een feest om met de ouderen te zijn’. De realiteit is dat de situatie daar zeer schrijnend is.”

De vraag is of de misstanden in De Leeuwenhoek een uitzondering zijn. Nee, denkt Van Herk. Het meldpunt voor huiselijk geweld Veilig Thuis Rotterdam Rijmond laat weten dat het jaarlijks een toenemende aantal adviesaanvragen en meldingen krijgt over ouderenmishandeling in verpleeghuizen. De exacte aantallen heeft het meldpunt niet.

Schrijnend gebrek

Blom is het met Van Herk eens dat in te veel verpleeghuizen de zorg er niet goed voor staat. “Het schrijnende gebrek aan geld en slecht management maakt dat we zorgverleners met een minimale opleiding, mankracht en zorgmiddelen als tilliften de afdelingen op sturen. Als je met z’n tweeën zorg en welzijn moet bieden aan pakweg 27 bewoners, zonder dat je weet hoe je moet omgaan met complexe, soms extreme gedragingen van cliënten, dan is het bijna onmogelijk om niet uitgeput te raken.”

Gedragingen kunnen door de dementie soms ernstig verstoord raken. Mensen kunnen roepen, apathisch zijn, agressief of seksueel ontremd gedrag vertonen. Discriminatie van patiënten naar personeel hoort daar ook bij, zegt Van Herk. “Mensen met dementie zitten eigenlijk in een soort gesloten psychiatrische afdeling. Dat wordt nogal eens vergeten. Medewerkers krijgen met van alles te maken.”

Daar zit direct het probleem van De Leeuwenhoek, zegt de klokkenluider. Onder het personeel zijn er mensen die niet weten hoe zij moeten omgaan met het soms moeilijke gedrag van de patiënten. Roept dit gedrag frustratie op bij de zorgmedewerker, dan kan deze primitief reageren. “Als je als medewerker wordt aangevallen, doet dat iets met je. Omdat je nooit hebt leren omgaan met dat soort overweldigende gevoelsreacties van jezelf en niet weet in welke context je het gedrag van cliënten moet zien, is de kans groter dat je vervalt in het onprofessionele gedrag zoals in De Leeuwenhoek. Veel zorgmedewerkers willen dit zelf helemaal niet”, zegt Blom. Ouderenverzorger is volgens haar een complex vak dat te vaak wordt versimpeld. “Verzorgenden worden in de media naar voren gebracht ‘als mensen die gewoon moeten doen waar ze goed in zijn, lief zijn’.”

“In het werkveld worden dergelijke uitspraken als denigrerend ervaren. Het doet dan ook geen recht aan de complexiteit van het vak en de hoge eisen die eraan gesteld worden. Lief zijn is mooi meegenomen, maar hier red je het écht niet mee. Sterker nog, enkel lief zijn kan leiden tot onprofessionele situaties.”

Van Herk is ondertussen bezig met een onderzoek naar de gedragingen van een paar medewerkers. Dat doet hij omdat behandelaren dat in de brief eisten. De artsen schreven de brief volgens de klokkenluider na een hele reeks incidenten. Van Herk spreekt over één geval waarover hij niets wil vertellen. De voorzitter kiest niet automatisch de kant van de behandelaren die alarm sloegen. Hij ging praten met de medewerkers. “Er zitten echt meer kanten aan het verhaal”, zegt hij. Wat die kanten precies zijn, wordt niet helemaal duidelijk. Van Herk spreekt over collega’s die niet fijn meer met elkaar samenwerken en over culturen die elkaar het licht in de ogen niet gunnen. Ook heeft hij het over personeel met problemen thuis. “Een kwart van onze medewerkers heeft bijvoorbeeld een loonbeslag. Die hebben dus veel problemen thuis. Daar hebben we ook aandacht voor. Dat is overigens niet alleen zo bij ons, andere zorginstellingen in de stad hebben daar eveneens mee te maken.”

Hoe nu verder met De Leeuwenhoek? “Als het eenmaal zo ver is gekomen als bij de Leeuwenhoek, is het bijna onmogelijk geworden om het tij te keren”, zegt Blom. “Er gebeuren mooie dingen in de zorg, maar dat vergt een betrokken bestuur, scholing, aandacht, ambitie en ga zo maar door.” Uit de gesprekken die zij voerde met betrokkenen begrijpt ze dat medewerkers in De Leeuwenhoek zich door het bestuur verwaarloosd voelen en dat de aandacht te veel uitgaat naar bezuinigingen. “Intimidatiepraktijken, treiterijen en mishandelingen op de werkvloer worden dan snel gemist of verdwijnen in de doofpot.”

De naam van de anonieme klokkenluider is bekend bij de redactie.

Lees ook de opening van Trouw: In verpleeghuis De Leeuwenhoek krijgen ouderen soms een klap

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden