Fruitteler of uitbuiter ?

Een aardbeienteler die van zijn bed wordt gelicht op verdenking van mensenhandel en uitbuiting, die zal het er wel naar gemaakt hebben. In het oerwoud van de regelgeving zijn kleine foutjes echter gauw gemaakt. Maakt dat iemand ook tot een mensenhandelaar?

De aardbeien hangen precies op ooghoogte. Nu ze nog groen zijn steken de steeltjes omhoog uit de witte bakken die aan het plafond van de kas hangen. Als de vruchten rijp en zwaar worden buigen ze naar beneden. Precies op de goede hoogte om te worden geplukt door de Slowaakse seizoenswerkers die Paul de Bruin ieder jaar komen helpen. Ook dit jaar.

Dat ze komen is opmerkelijk. Wie de verdenkingen tegen De Bruin heeft gelezen zou verwachten dat hier nooit meer een Slowaak wil werken. Vorige zomer lichtte de Sociale Inlichtingen en Opsporingsdienst (SIOD) van het ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid hem van zijn bed. Hij werd verdacht van mensenhandel en uitbuiting van meer dan veertig seizoensarbeiders. Tien dagen cel volgde.

"Als je als crimineel behandeld wordt, dan doet dat wat met je", zegt de 47-jarige De Bruin, een kalende man met donker haar. "Ik werk zes dagen per week, ik heb sinds ik jong ben nog nooit een dag vakantie gehad. Dat vind ik niet erg, dit bedrijf is alles voor me. Maar daar horen ook de werknemers bij. Waarom zou ik hen uitbuiten als ze ook zo makkelijk ergens anders terecht kunnen? Sommigen werken hier vier of vijf jaar achter elkaar." Hij staat met zijn handen in de zakken en kijkt nog steeds verbaasd. "Zijn ze bij die diensten nog wel in staat normaal te denken of zijn ze gehersenspoeld?"

Het bedrijf ligt er keurig bij. Buiten de glazen kas heeft De Bruin velden die met plastic zijn overspannen, en velden onder de blote hemel. Zo kan hij een keer of vijf aardbeien oogsten gedurende het jaar. De nieuwgebouwde schuur is opgeruimd, de keuken voor de seizoenswerkers is eenvoudig, maar groot en schoon. Een enkele rugzakje staat op een stoel, de mannen en vrouwen zelf zijn buiten aan het werk.

Vlekkeloos is de bedrijfsvoering echter niet. Er waren voor dit bedrijf met dertig hectare land ieder jaar tientallen mensen nodig, een aantal waarop de kweker zich had verkeken. Toen hij naar de gemeente Steenwijkerland verhuisde vanuit zijn kleinere bedrijf in Brabant, werkte hij nog een jaar met zijn oude seizoenswerkers. Die moesten echter te ver reizen, dat ging niet meer op de lange dagen in het hoogseizoen. Daarna werkte hij met uitzendkrachten, maar die moesten te veel leren. Bij aardbeien moet je het in een keer goed doen.

Slowaken wilde De Bruin wel, hij had er al een aantal in zijn team. "Eerst kwamen ze met de Eurolines-bussen, dan haalde ik ze op in Utrecht. Ze sliepen op zo'n Polencamping. Maar dat is twintig minuten rijden, het is veel handiger om ze op je terrein te hebben. Niet alleen vóór en na het werk, maar ook als het buiig is, of als het werk even stil ligt. Dan kunnen ze even rusten. Het werkt belastend om heen en weer te pendelen."

Maar ja, er mogen niet zomaar veertig mensen op een erf wonen, daar is een vergunning voor nodig - of liever gezegd een vrijstelling van het verbod op bebouwing van het agrarische perceel. De gemeente wilde gelukkig best meewerken en gaf in 2006 een gedoogbeschikking af voor de tijdelijke plaatsing van portakabins achter de kas, met acht slaapplaatsen per cabine. In de schuur waren douches en wc's beschikbaar, en was er een kantine om te schaften en tafelvoetbal te spelen. Geen Slowaak die daar problemen mee had.

De seizoenswerkers moesten wel betalen voor de slaapplek. "Samen met de ziektekostenverzekering kost hen dat 2,50 euro per gewerkt uur." Omdat de kosten werden geheven per gewerkt uur, kon de totale prijs in drukke weken, als de arbeiders vijftig tot zestig uur in de kas of op de velden stonden, oplopen naar 150 euro per week. "Maar er zitten over zo'n half jaar ook rustige weken, waarin ze maar 20 uur werken. Als ik een vast bedrag zou vragen, bijvoorbeeld 100 euro per week, dan zou dat in die rustige weken een enorm deel van hun inkomsten opslokken. Dan zouden buitenstaanders het ook zeker uitbuiting noemen." Zo'n bedrag is ook niet absurd. Andere boeren blijken vergelijkbare bedragen te rekenen, gemeten over een heel seizoen.

Hoe dan ook, de gemeente had er geen problemen mee, en toonde zich in 2006 bereid de situatie te gedogen, als de tuinder de bouwaanvragen indiende voor de definitieve huisvesting. Een tijdje overwoog De Bruin nog de werkers in zijn enorme schuur te huisvesten, maar de voorschriften voor het maken van inpandige slaapplaatsen waren zó veeleisend, dat hij daar vanaf zag. De portakabins waren beter - in het voorjaar neerzetten, in het najaar weer weg. Door zijn overweging liep de aanvraag, tot ergernis van de gemeente Steenwijkerland, wel vertraging op. Hij werd in september 2007 ingediend.

"Oké", voegt De Bruin daaraan toe, "Ik heb vier jaar geleden wel een foutje gemaakt". Omdat er zoveel Slowaken kwamen werken had hij in het najaar van 2007 de kleine keuken in de loods verbouwd. Hij laat de oude ruimte zien. Er zijn nu vijf nieuwe douches in geplaatst, ANWB-kwaliteit. Daarboven is nu een twee keer zo grote ruimte, waar de arbeiders kunnen eten, drinken en ontspannen. Enig probleem: gebouwd zonder vergunning. "Maar ja, het was wel goed voor de mensen."

Daar werd de gemeente niet blij van, ook al niet omdat er nog een document ontbrak bij de aanvraag voor de portakabins. Maar nadat De Bruin in april 2008 alsnog een aanvraag voor de zolderverbouwing indiende, zegde de gemeente toe de twee aanvragen in een keer te zullen behandelen. Ze gaf in juni 2008 opnieuw een gedoogbeschikking af voor de tijdelijke plaatsing van portakabins. Voor dat jaar leek het weer geregeld.

De verhouding verzuurde pas echt toen de Arbeidsinspectie en Vreemdelingenpolitie eind juni 2008 kwamen controleren. Niet onbelangrijk, want in 2005 en 2006 had De Bruin enkele Slowaken aan het werk gehad die als vers EU-lid niet over de juiste tewerkstellingspapieren beschikten - een verplichting die overigens vanaf 2007 verviel. "We moesten planten met een machine, in het voorjaar. Daar hadden we negen man voor nodig. Ik had er drie tekort. Toen iemand zich aanbood met twee anderen, was ik uit de brand. Dom, hij bleek niet te mogen werken. De Arbeidsinspectie kwam die dag langs: 24.000 euro boete. Ze hadden een halve dag gewerkt. Maar goed, ik had beter moeten weten."

Sindsdien was er nooit meer iets mis, maar bij de inval in 2008 ontstond wel grote ophef. "Ieder jaar was er wel controle, dit keer was het midden in de zomer. Ik praatte vijf minuten met één van hen, en intussen hadden de anderen al alle vijftig mensen van het land afgehaald. Ze kwamen met veel machtsvertoon, 'Politie!' roepend. Terwijl er bij mij nog nooit iemand is gevlucht. We moeten in dit soort weken alle zeilen bijzetten om het spul van het land te halen en dan komen ze schreeuwend het terrein oprennen. Toen ben ik boos geworden, heel boos. Nee, er zijn geen klappen gevallen."

Arbeidsinspectie en Vreemdelingenpolitie troffen niets aan waarvoor ze een boete uitvaardigden, maar rapporteerden in een gesprek met de gemeente wel enkele mogelijke misstanden. Zo was de huisvesting niet helemaal op orde - mogelijk te kleine cabines, niet legale wc's en douches - wat op zich niemand verbaasde, want daar moesten de verbouwingen en nieuwe vergunningen nu juist verbetering in brengen. Verontrustender waren signalen dat De Bruin de Slowaken onder erg zware druk zette om door te werken, ook bij ziekte, of bij slecht weer. Hij zou ook boetes uitdelen als ze de kantine niet schoon hielden, en mogelijk rommelen met een weegschaal. In de kantine lagen twee matrassen die net waren beslapen, volgens De Bruin van twee Slowaakse vrouwen die de nacht ervoor waren aangekomen. Maar gebruikte hij toch ook niet de kantine voor illegale huisvesting?

Toen deed de gemeente iets zeer opmerkelijks: ze zette een Bibob-procedure in gang. Dat is een geheim onderzoek om de integriteit van een vergunningaanvrager door te lichten, bedoeld voor bestrijding van zware criminaliteit en vrijwel nooit gebruikt in een Woningwet-zaak. In de procedure wordt de bewijslast omgedraaid, wat uniek is in de Nederlandse rechtspraak. Als het Landelijk Bureau Bibob bijvoorbeeld de herkomst van geld niet vertrouwt en een negatief advies uitbrengt, dan moet betrokkene bewijzen dat het geld wel een legale oorsprong heeft.

Steenwijkerland had Bibob zelfs nog nooit gebruikt, bevestigt wethouder Luuk Greven. Ook niet bij aanvragen in de prostitutiesector, waarin Bibob-screening elders vaak standaard is. Greven zegt dat er 'aanwijzingen' waren, maar kan inhoudelijk, vanwege de privacy van De Bruin en de geheimhoudingsplicht rond de procedure, op de precieze feiten geen commentaar geven.

Bureau Bibob concludeerde dat er een 'ernstig vermoeden' bestond dat er strafbare feiten gepleegd konden worden door De Bruin. Greven: "Als het bureau-Bibob met zo'n soort conclusie komt, gaat het niet om zweetvoeten. Dan moet je daarnaar handelen." Het gemeentebestuur en de raad weigerden dan ook in juli 2009 de verbouwing en de portakabins goed te keuren, waar ze een jaar eerder nog volledig wilden meewerken. Een beroepscommissie concludeerde later dat de raad het Bibob-advies niet had mogen gebruiken, maar de raad bleef ook in februari 2010 bij de afwijzing - op basis van een niet nader omschreven 'nieuwe weigeringsgrond'. Een beroep bij de bestuursrechter ging in mei 2011 verloren omdat de gemeente na dit Bibob-advies tot de afwijzing mocht besluiten.

Maar hoe sterk waren nou die aanwijzingen in het Bibob-advies? De vermeende overtredingen leidden niet tot een boete, of een proces-verbaal, en al helemaal niet tot een zaak bij Openbaar Ministerie of SIOD. Laat staan tot een veroordeling. Bureau Bibob bleef desondanks, ook na bezwaarrondes waarin enkele beschuldigingen waren weerlegd, vasthouden aan 'ernstige vermoedens'.

Intussen stapelden de problemen voor De Bruin zich op. De gemeente weigerde voor 2009 een gedoogbeschikking - "al ging ik op mijn knieën". De arbeiders moesten weer naar een camping pendelen, wat ze volgens De Bruin weigerden nóg een jaar te doen. Voor 2010 regelde hij tot in het voorjaar huisvesting, in de zekerheid dat de gedoogbeschikking voor daarna alsnog zou komen. Dat bleek een verkeerde inschatting.

"Toen stond ik met de rug tegen de muur", zegt De Bruin. "Ik had geen rekening gehouden met een afwijzing. Ik heb hemel en aarde bewogen om toch voor de zomer nog plekken te vinden. Ik had ze met de bus kunnen terugsturen, maar we zaten volop in de oogst en ik wilde geen nieuwe mensen inhuren die het nog moesten leren. Dus besloot ik een tent te laten neerzetten. Er mocht niets op mijn erf, dus ik heb een buurman gevraagd de tent achter zijn panden, uit het zicht, te plaatsen. Hij wilde mij wel helpen. Voor niks. Er zijn 35 bedden in geplaatst. En de gemeente heeft dat denk ik in de gaten gehouden en heeft gezegd: 'U zijt de onze'."

Het bleek inderdaad een domme stap. De SIOD werd ingeschakeld, die met vliegtuigjes overvloog om de illegale tent te fotograferen. De inval kwam op 10 augustus, bij het ochtendgloren. De Bruin is er nog vol van. "Dan wordt je opgepakt, dan wordt je mensenhandel, mensensmokkel, uitbuiting, ik weet niet wat allemaal verweten. Kijk, ik heb nooit iets anders gedaan dan aardbeien. Maar ik stond met mijn oren en ogen te klapperen. Als ze dan dit in je schoenen schuiven... Dit staat zo ver bij mij vandaan. Als hemel en aarde, laat ik het zo maar zeggen."

De lijst beschuldigingen in het uitgebrachte persbericht van het OM is lang: slechte huisvesting, werknemers die hun behoeften moesten doen in de velden, stukloon in plaats van het beloofde uurloon, ontduiking minimumloon, sancties tegen slechte prestaties, inhouding van loon voor huisvesting, vervalsen van arbeidscontracten en urenstaten, ontduiking van sociale lasten en belastingen. En dat 'geruime tijd' of zelfs 'jaren'. Aantal slachtoffers arbeidsuitbuiting: 43. Het functioneel parket van het OM wil inhoudelijk niet reageren, en zegt eind juli met de beslissing te komen of De Bruin wordt vervolgd en zo ja, op welke punten.

Een maand na de inval constateerde bureau-Bibob in een nadere onderbouwing dat er inderdaad een arbeidsmarktfraudeonderzoek liep tegen De Bruin, én een strafrechtelijk onderzoek. Waarmee het met terugwerkende kracht zijn gelijk bevestigde. Het heeft er echter alle schijn van dat als de gemeente in de zomer van 2008 de vergunningprocedure had voortgezet, De Bruin nu nog gewoon aardbeienteler met seizoenswerkers was, en geen uitbuiter of mensenhandelaar.

De naam van Paul de Bruin is om redenen van privacy gefingeerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden