Friso ging zijn eigen weg

Hij was bereid om zonodig troonopvolger te zijn en bereidde zich daar ook op voor. Maar de gisteren overleden prins Friso gunde zichzelf vooral een zekere vrijheid.

De meest geciteerde uitspraak van prins Friso gaat niet over hemzelf, maar over zijn oudere broer Willem-Alexander. Die kwam begin jaren tachtig tijdens een stoeipartij met een schoolvriend onder te liggen, waarop Friso riep: "Doe je voorzichtig met hem. Je mag hem slaan, maar hij mag niet dood!" Het vooruitzicht om in plaats van Willem-Alexander zijn moeder Beatrix als koning te moeten opvolgen, was voor de toen 12-jarige prins Friso blijkbaar afschrikwekkend genoeg om het vriendje tot de orde te roepen.

De uitspraak is grappig, maar geeft een op zijn minst onvolledig beeld van prins Johan Friso van Oranje-Nassau van Amsberg (25 september 1968; Utrecht). Hij was wel degelijk bereid om zonodig troonopvolger te zijn en bereidde zich daar ook op voor. Tegelijk koos prins Friso er al op jonge leeftijd voor om zijn eigen weg te gaan. Dat kon hij ook doen in de wetenschap dat Willem-Alexander werd klaargestoomd voor het koningschap. In dat opzicht is zijn broederlijke bezorgdheid tijdens de stoeipartij op Huis Ten Bosch wel weer goed te plaatsen.

Volgens huisvriend Huub Oosterhuis was prins Claus 'geïntrigeerd' door zijn tweede zoon "omdat Friso zichzelf een bepaalde vrijheid gunde die hem aansprak. Hij had een eigen leven, hij was er vaak ook niet. Ik denk dat de positie die Friso koos, de positie was die Claus had willen kiezen: onafhankelijk en kritisch", aldus Oosterhuis in 2006 in NRC Handelsblad. Op advies van zijn vader voerde Friso met die krant een van zijn weinige vraaggesprekken. "Zodat mensen beter weten wie jij bent. Ze kennen je niet", had zijn vader eerder tegen hem gezegd.

Prins Claus, overleden in oktober 2002, heeft veel invloed gehad op zijn zoon. "Ik bewonderde hem om de manier waarop hij met mensen omging. Hij leerde ons kritisch na te denken. Samen met mijn moeder gaf hij ons de ruimte om onszelf te ontdekken en onze eigen keuzes te maken", aldus Friso in het NRC-interview. Zijn moeder noemde hij ook een voorbeeld. "Ze werkt hard, heeft oog voor detail en is een perfectionist."

Thuis, in het kasteeltje Drakensteyn bij Lage Vuursche, heerste een warme sfeer. "Als het kon, waren mijn ouders er voor ons. Het was warm thuis. Er waren natuurlijk regeltjes. Niet met je ellebogen op tafel zitten. Vandaag zou onze opvoeding misschien streng worden genoemd." Met zijn broers Willem-Alexander en Constantijn had Friso een 'onafhankelijke en goede' verhouding. "In gezinnen met drie jonge kinderen dicht bij elkaar zie je volgens mij vaak dat twee zich tegen één keren. Bij ons waren dat nooit dezelfde twee en dezelfde ene. We deden veel met elkaar, maar we hadden ook onze eigen vrienden en onze eigen levens."

Zo normaal mogelijk
Prinses Beatrix en prins Claus vonden het belangrijk dat hun zoons zo normaal mogelijk zouden opgroeien. Dat is voor Friso een principe gebleven. Hij wilde beoordeeld worden op zijn prestaties, niet op zijn koninklijke status. "Misschien ben ik wel de enige Nederlander die tevreden was over een slecht beoordelingsgesprek, omdat toen duidelijk werd dat ik echt op een eerlijke manier beoordeeld werd", zei Friso in 2004, vlak voor zijn huwelijk met Mabel Wisse Smit, tijdens een tv-interview met de NOS. "Als je maar zelf relatief normaal doet en doet zoals andere mensen, dan doet het niet zoveel met je. Maar je bent je wel altijd bewust van het feit dat je anders bent."

Friso hield er rekening mee dat hij zijn moeder zou moeten opvolgen als Willem-Alexander zou wegvallen. Hij nam ter voorbereiding privélessen Nederlands recht en parlementaire geschiedenis. "Er is", zei Friso, "nooit sprake van geweest dat ik onder mijn rechten en plichten zou willen uitkomen". Het koningschap is "niet iets dat je echt noodzakelijkerwijs wilt doen als je als kind binnen deze familie opgroeit en ziet hoeveel het vereist om deze functie te vervullen". Friso zei "wel altijd bereid te zijn geweest om de functie te vervullen, mocht dat in een vervelende situatie noodzakelijk zijn geweest, maar om stil te gaan zitten op de reservebank, dat was niets voor mij".

Na de kleuterschool, de lagere school en de middelbare school in Baarn en - vanaf 1980, toen Beatrix koningin werd - in Den Haag ging de als zeer intelligent omschreven Friso voortvarend aan de studie. Na een technische opleiding in de Verenigde Staten volgde hij de studie lucht- en ruimtevaarttechniek aan de Technische Universiteit Delft en tegelijk de studie bedrijfseconomie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Friso's belangstelling voor techniek en economie is terug te vinden in zijn latere banen en nevenfuncties. Bij adviesbureau McKinsey vervulde Friso twee jaar de functie van fellow consultant. Na het behalen van een graad in bedrijfskunde ging Friso in 1999 bij zakenbank Goldman Sachs in Londen werken om telecom-, media- en technologiebedrijven te adviseren over financiering, fusies en overnames.

Een jaar eerder richtte Friso het MRI Centrum in Amsterdam op, een particulier bedrijf waar mensen MRI-scans kunnen laten maken. Ook was hij als aandeelhouder betrokken bij Wizz Air, een Pools-Hongaarse prijsvechter in de luchtvaart. Volgens een vriendin "zoekt hij niet naar status; zijn drijfveer is inhoudelijk. Hij krijgt geen kick van anderen. Hij denkt tevreden: zo, heb ik dat even mooi gedaan."

In 2004 trad Friso voor twee dagen in de week aan als mededirecteur van TNO Space in Delft, om technische instrumenten voor de ruimtevaart aan de man te brengen. Twee jaar later volgde zijn overstap naar Wolfensohn & Company in Londen, met als aandachtsgebied het invoeren van schone energie in opkomende economieën. Begin vorig jaar trad Friso in dienst als financieel directeur bij Urenco in Londen, bekend als producent van nucleaire energie.

In Londen woonde Friso samen met zijn vrouw Mabel en hun dochters Luana (2005) en Zaria (2006). Het huwelijk met Mabel Wisse Smit leidde ertoe dat Friso werd buitengesloten van de erfopvolging. Mabel had toenmalig minister-president Balkenende 'onvolledig' voorgelicht over haar eerdere betrekkingen met crimineel Klaas Bruinsma. Dat was voor Balkenende aanleiding om de Tweede Kamer geen toestemming voor het huwelijk te vragen, waardoor Friso niet meer in aanmerking kwam om zijn moeder of broer Willem-Alexander als koning op te volgen.

Friso had het daar moeilijk mee, erkende hij in het tv-interview kort voor zijn huwelijk. "Nee, ik ben niet opgelucht. Je groeit op met de gedachte dat als alles gaat zoals gepland, je in de lijn van de troonopvolging blijft. Dan moet je even slikken om te accepteren dat je er toch niet meer bij zit. Maar je moet op enig moment de feiten accepteren zoals ze zijn en niet eindeloos doormekkeren over dingen die je niet kunt veranderen."

Een "heel vervelend moment in mijn leven" was voor Friso ook dat hij in 2001 de Rijksvoorlichtingsdienst liet meedelen dat hij niet homoseksueel was. Al jarenlang deden geruchten over zijn geaardheid de ronde. Toen ook serieuze media dat gerucht publiceerden, was voor Friso "het punt gekomen dat ik het nodig vond om de waarheid te vertellen; heel vervelend, maar het was noodzakelijk. Je bent in zo'n situatie eigenlijk gechanteerd door de media omdat ze ervan uitgaan dat je op zo'n gevoelig punt niks zegt, maar je kunt je niet altijd laten chanteren."

Norse uitstraling
Friso leerde Mabel Wisse Smit begin 2000 kennen bij zijn schoonzus Laurentien. In 2003 vroeg hij haar in Mexico ten huwelijk, voor de gelegenheid gekleed in een Mexicaans pak en met rozen en champagne bij zich. Friso zag zichzelf echter niet als romantisch. "Op een schaal van tien zal ik als romanticus nooit hoger dan een zes of zeven scoren. Ik schrijf geen lange gedichten over de ware liefde, maar ik geloof er wel in. Als die langskomt, moet je je kans niet voorbij laten gaan", zei hij in het NRC-interview. Mabel noemde hij (in 2004 bij de NOS) "een heel lieve vrouw; ik ken niemand die zo'n impact op mijn leven heeft gehad als Mabel".

Friso liet dat in het openbaar niet of nauwelijks zien. Tijdens de huwelijksvoltrekking op 24 april 2004 in Delft bleef hij strak voor zich uit kijken terwijl Mabel zijn blik probeerde te vangen. Als hij aanwezig was bij de viering van Koninginnedag of bij de fotosessie in Lech, leek hem dat weinig te interesseren. Mabel wilde tijdens het tv-interview dat beeld graag corrigeren. "Het straalt niet fysiek van hem af als hij ergens plezier in heeft; hij kan er eerlijk gezegd soms een beetje norsig uit zien zelfs. Je moet hem beter kennen om te weten dat hij dingen wel leuk vindt, zelfs als hij dat misschien niet uitstraalt."

Prins Friso zou op maandag 20 februari met zijn vrouw en dochters en de rest van de koninklijke familie in het Oostenrijkse Lech hebben geposeerd voor fotografen en cameraploegen. In plaats daarvan stonden zij voor het Landeskrankenhaus in Innsbruck, waar steeds duidelijker werd dat Friso de gevolgen van de lawine niet meer te boven zou komen.

Begin maart 2012 werd Friso overgebracht naar het Wellington-ziekenhuis in zijn woonplaats Londen. Koningin Beatrix bezocht hem daar vrijwel elk weekeinde. In november deelde de RVD mee dat de prins "sinds kort af en toe tekenen van zeer gering bewustzijn" vertoonde. Bisschop Tutu, een goede bekende van Mabel, klapte later uit de school dat Friso zijn ogen opende en glimlachte toen zijn vrouw hem kuste, maar daarna weer in zijn comateuze toestand terugzakte.

Op 9 juli 2013 werd Friso vanuit Londen overgebracht naar zijn vroegere ouderlijk huis, paleis Huis ten Bosch in Den Haag. Daar is hij gisteren op 44-jarige leeftijd overleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden