Friedrich was here

Deze zomer reizen Stefan Kuiper en Auke Hulst door Europa op zoek naar plekken die schilders afbeeld-den op hun mees-terwerken. Aflevering 3: Caspar David Friedrichs 'Abtei im Eichwald' (1809-10).

Een rare gewaarwording: je staat in een perfect onderhouden, vroeg-gotische kerk en kijkt naar drie majestueuze glas-in-lood ramen. Je kent die ramen, van de Jacobikerk, maar anders: als ruïne, als schilderij. Rondreizend in de geboorteregio van schilder Caspar David Friedrich (1744-1843), of het nu in de Hanzestad Greifswald is, of op het nabijgelegen eiland Rügen, bekruipt dat gevoel je voortdurend. Wat je ziet heb je eerder gezien, al was het in een heel andere context en omhangen met een sfeer die in de echte wereld meestal ontbreekt.

Ergens rond 1810 veranderde Friedrichs kunst. Toen begon de schilder naam te maken met devotionele landschappen gevuld met land en lucht en relieken uit een voorbije beschaving: brokstukken van kerken, vervallen boerderijen, begrafenispoorten. Friedrichs doeken werden leger, spaarzamer. Het effect, zo noteerde toneelschrijver en essayist (en Friedrich-bewonderaar) Heinrich von Kleist, was alsof iemand zojuist je oogleden had afgesneden.

Neem 'Abtei im Eichwald' (1809-1810), te zien in de Alte Nationalgalerie in Berlijn. Inspiratie voor de ruïne op het schilderij vormde Eldena, een twaalfde-eeuws cisterciënzer-klooster in Greifswald, aan de Oostzee. Van dat klooster rest niet veel meer; zwaar beschadigd tijdens de Dertigjarige Oorlog, was het al in Friedrichs tijd een bouwval. Tegenwoordig is Eldena een publiekspark. Er staan losse pilaren, een zaal zonder overkapping en die eenzame boog: hoog, robuust, gemaakt van rode baksteen en overwoekerd met mos en planten. Friedrichs ruïne! Denk de ijssalon aan de overkant weg, en het wordt bijna spannend.

Voor Friedrich was Eldena een favoriet thema. Hij schilderde de boog in talloze gedaanten: in de sneeuw, in de avondschemer, overwoekerd met planten, een schuilplek biedend aan een kleine vervallen boerderij, een beeld dat filmmaker Andrei Tarkovsky nog zou lenen. Bovenal gebruikte hij hem als katalysator voor zijn fantasie. Regelmatig reduceerde Friedrich bestaande gebouwen - de Mariakerk in Stralsund of de apsis van de Jacobikerk van Greifswald - tot fictieve ruïnes. Hij legde ze over elkaar heen en schiep beelden die tegelijk 'lang geleden' en 'in een verre toekomst' leken te bestaan. Altijd had hij Kloster Eldena daarbij in gedachten.

Zo ook op 'Abtei im Eichwald' - misschien wel Friedrichs somberste doek. De ruïne staat in een schemerig sneeuwlandschap - de zon is net onder gegaan, of staat het punt op te komen - omringd door ontbladerde Ollie B. Bommel-bomen en geworteld in dikke, bruine mist. Beneden, in de diepte, sleept zich een processie voort. Monniken dragen een kist naar een graf. De rouwstoet wordt verlicht door twee kaarsen. Het ziet ernaar uit dat ze snel zullen doven.

Is het een romantisch doek? Vanzelfsprekend. Protestants? Ook dat. Friedrich verbindt romantische noties als verval en het verlangen naar de Middeleeuwen aan oudere thema's als ontbering, opoffering en soberheid. Wat uiteindelijk overheerst is een obsessie met vergankelijkheid. Met sardonisch genoegen plaatste Friedrich de kleine monniken in de sneeuw; liet ze schraal afsteken tegen die kolossale ruïne onder die nog kolossalere lucht; toonde de futiliteit van hun handelen, het geklooi met de kist. Landschapschilderkunst als eindigheidmotief. Vervang de ruïne voor een schedel en je hebt een memento mori.

Voor ons mogen dat clichés zijn, het gevoel waaruit die clichés ontsproten zijn, bestaat onverminderd. Zet mensen op een berg en ze voelen zich overweldigd, zet diezelfde mensen onder een sterrenhemel en geheid dat woorden als 'nietig' of 'God' vallen. Friedrich evoceert zulke onbestemde gevoelens; hij versterkt ze, vergroot ze uit. Doordat zijn vlaktes weidser zijn, zijn ruïnes desolater, zijn bergen onherbergzamer, ga je anders kijken. Scherper. Gretiger. Inderdaad: met ogen zonder oogleden.

In en rond Greifswald
DOEN: het toeristenbureau van Greifswald biedt een Caspar David Friedrich wandeling langs plekken waar de kunstenaar werkte. Ga ook naar Nationalpark Jasmund op Rügen, waar Friedrich zich liet inspireren door het woud en de kalkkliffen.

LEZEN: Joseph Leo Koerner; Caspar David Friedrich and the subject of landscape; Reaktion Books Ltd; pp. 327

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden