Frida Kahlo en haar wereld

Linksboven: 'De gebroken zuil', 1944.Rechtsboven: Frida Kahlo in Coyoacán, 1952. Linksonder: 'Mi nana y yo', 1937.Rechtsonder: 'Autoretrato con changuito', 1945. (FOTO BERENICE KOLKO ) Beeld
Linksboven: 'De gebroken zuil', 1944.Rechtsboven: Frida Kahlo in Coyoacán, 1952. Linksonder: 'Mi nana y yo', 1937.Rechtsonder: 'Autoretrato con changuito', 1945. (FOTO BERENICE KOLKO )

Frida Kahlo, wereldwijd populair, maar haar werk is zelden in het echt te zien. Gelukkig kan dat nu in het Paleis voor Schone Kunsten.

Christine Baart

’Nunca pinté sueños, pinté mi propia realidad’ (Ik schilderde nooit dromen, ik schilderde mijn eigen werkelijkheid) staat er op de muur bij binnenkomst van de tentoonstelling ’Frida Kahlo y su mundo’ in het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel.

Een duidelijke waarschuwing voor diegenen die niet bekend zijn met de surrealistische ogende en symbolische schilderijen van Frida Kahlo (Coyoacán, Mexico, 1907-1954). Toch zal het voor weinig bezoekers een verrassing zijn wat hier hangt: de museumwinkel toont met zijn enorme tafel vol met boeken, biografieën, dvd’s en ansichtkaarten aan dat Kahlo mateloos populair is. Mede door haar turbulente leven, politieke engagement en exotische kleding spreekt zij, vele jaren na haar dood, nog altijd tot veler verbeelding. De Mexicaanse schilderes werd zelfs een rolmodel voor vrouwen tijdens de zogeheten tweede feministische golf. Kahlo was zelfbewust, radicaal, eigenzinnig en had een vrije seksuele moraal.

Ondanks die grote populariteit krijg je niet zo vaak de kans oog in oog te staan met Frida Kahlo’s schilderijen. Voor het eerst is nu een belangrijke particuliere verzameling van het Mexicaanse museum Dolores Olmedo in Europa te zien.

Negentien schilderijen, een ets en zes tekeningen zijn hiernaartoe gereisd. Kleine intieme doeken, die Kahlo’s ontwikkeling en leven samenvatten, die een nieuwe kijk op haar werk bieden. Hierbij kun je ook niet om haar biografie heen: bij Kahlo zijn werk en persoonlijk leven met elkaar verweven.

Haar leven is haar werk en andersom en wil je iets van haar werk begrijpen moet je ook iets van haar leven weten. En dat leven ging niet kabbelend aan de Mexicaanse kunstenares voorbij: tragedies, heftige liefdes, zelfs een affaire met Trotski, veel fysieke pijn, maar ook glamour en roem.

Frida Kahlo is eigenlijk per ongeluk schilderes geworden: een tragisch verkeersongeluk bracht haar aan het schilderen. Bij het binnengaan van de zaal hangt daarom een klein rechthoekig doek van mensen die op een houten bank wachten. Volgens de titel, ’El camion’, zitten ze in de bus. Het gaat om het moment kort voordat een tram de bus zou rammen en een ijzeren stang zich door het lichaam van Kahlo boorde. Met een gebroken ruggenwervel, bekken en middenrif moest ze maanden in een gipskorset op bed liggen. Om toch nog iets te kunnen doen begon ze met een spiegel gemonteerd boven aan haar hemelbed zichzelf te schilderen.

Het was niet direct heel oorspronkelijk en eigenzinnig werk. Door haar opvoeding, haar vader was fotograaf en zondagsschilder, wist Kahlo veel van de Europese kunstgeschiedenis. De bewondering voor de Renaissance en vooral het maniërisme is terug te zien in een zelfportret (1926) en het portret van Alicia Galant (1927), allebei met een uitzonderlijk lange nek.

Na haar lange ziekbed zocht Kahlo haar vrienden van school weer op. Die zaten inmiddels op de universiteit en hadden zich bij de communistische partij aangesloten. Zo leerde zij de muurschilder Diego Rivera kennen. De veel oudere Rivera sloot Kahlo en haar werk in zijn armen. Er ontstond een heftige liefdesrelatie en ze trouwden.

Mede door hem kregen pre-Columbiaanse en Mexicaanse volkskunst (onder meer ’ex-voto’) invloed op haar manier van kijken en schilderen. ’Mexicanidad’ was de term voor de beweging waar velen in haar en Rivera’s kring van intellectuelen, politici en kunstenaars in die tijd door gegrepen waren om zich te kunnen afzetten tegen de heersende bourgeoisie.

Ex-voto is een kunstvorm in Mexico waar uitingen van dankbaarheid voor zegeningen en wonderen van de katholieke kerk op picturale manier worden afgebeeld om zo bovennatuurlijke krachten op te roepen. Alleen waren het niet zozeer bovennatuurlijke krachten die Kahlo wilde bezweren als wel haar eigen innerlijke gevoelens.

Niet zo verwonderlijk dat de dood een belangrijk thema voor haar is, aangezien de dood in Mexico een prominente plaats inneemt in het dagelijkse leven. Zo bestaat er de gewoonte dode kinderen te portretteren in hun mooiste kleding. Ook hier hier hangt een dood kind (’El difuntito Dimas a los tres años de edad’, 1937) maar meer zeggend is ’Enkele kleine prikjes’, ’Unos cuantos piquetitos’, 1935). De titel klinkt nog lief, maar de naïeve manier waarop het is afgebeeld is schijn. Het is een bloederig tafereel met een neergestoken vrouw op bed en haar man met mes naast haar. Ook ’Mi nana y yo’ ( Mijn min en ik, 1937) heeft iets duisters door het zwarte masker wat de indiaanse min draagt en verwijst naar Frida zelf, zwak en sterk tegelijk.

’In de gebroken zuil’ is duidelijk wat een pijn ze moet hebben geleden in haar leven. Ze vergelijkt zichzelf met de heilige Sebastiaan. Maar in plaats van lijden op haar gezicht kijkt ze strak en onverzettelijk voor zich uit. Kahlo is niet klein te krijgen.

Hoewel Frida zelf constant schilderde, was het haar man Rivera die met zijn werk volop in de belangstelling stond. Zij was meer een bezienswaardigheid door haar kleding. Lange rokken droeg ze al langer om haar te korte rechterbeen, overgehouden na polio in haar jeugd, te verbergen, maar gestimuleerd door Rivera en ’Mexicanidad’ kwamen er linten en bloemen in het haar en indiaanse sieraden en kledingdracht bij.

Er bestaan veel prachtige foto’s van haar, waarvan een aantal geprojecteerd wordt aan het einde van de zaal. De geschilderde zelfportretten waarmee ze uiteindelijk beroemd werd hangen hier nauwelijks, op een belangrijke na uit 1945 , waar ze met haar aapje en Mexicaanse naakthond op staat.

En terwijl Rivera druk bezig was met grote opdrachten en daarin vooral sociale en politieke kritiek verwerkte bleef Kahlo bezig met heel persoonlijke, aardse motieven. Leven en dood, ziekte, pijn, fysiek lijden, moederschap, alles zie je in symbolen terug alsof het dromen, visioenen zijn. Dat was haar realiteit.

De tentoonstellingmakers hebben haar veelbewogen leven ook geprobeerd te benadrukken door de ruimte als een soort doolhof in te richten. Het is erg donker met alleen een lichtspot op de schilderijen. Het is niet gemakkelijk om hier de weg te vinden naar de in- en uitgang. En door het gebrek aan licht is het bijbehorende boekje met uitleg bij de schilderijen moeizaam te lezen.

Maar dat doet verder niets af aan de indruk die Kahlo hier maakt.

(Trouw) Beeld
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden