Review

Freuds teugen uit de rivier de Lethe hielpen niet

D. M. Thomas: Eating Pavlova; Bloomsbury, Londen; 231 blz. ¿ 57,00.

Is weergave van één enkele droom al niet eenvoudig, de aaneenrijging van al die droomslierten in 'Eating Pavlova' maakt iedere samenvatting tot een duivels karwei. Wie niet alle feiten uit het leven van Sigmund Freud op zijn duimpje kent, kan er, vrees ik, geen touw aan vastknopen of denkt dat dit op zijn minst het zoveelste scandaleuze boek over dit roemruchte genie moet zijn. Alleen ingewijden zal het opvallen welke perversies en kuiperijen verzonnen zijn.

Het boek gaat over de laatste dagen van Freud, aan het einde van de zomer van 1939. Hij wordt in Londen, waarheen hij vanuit Wenen gevlucht is, liefderijk door zijn jongste dochter verzorgd. Soms is hij in de tuin te vinden, de meeste tijd brengt hij door in zijn studeerkamer in 20 Maresfield Gardens. Daar, in het schemergebied tussen leven en dood, ziet hij zijn leven voor zich, niet als één beeld zoals bij een panoramic view, maar in een bonte reeks bizarre dromen.

Het hele boek draait om de verhouding vader-dochter. In het uur van de waarheid mag alles gezegd, bovendien weet de dochter óók goed hoe je dromen moet duiden. Alles praten ze uit, bijvoorbeeld dat zij altijd verliefd is geweest op personen voor wie hij genegenheid koesterde, zoals Frau Lou Salomé. Uit liefde voor hem bleef Anna alleen. Ook Freud is ongelukkig gebleven, want te veel heeft hij zich in sexualibus beperkt, beseft hij nu met spijt. Hun ultieme samenzijn krijgt een enigszins ranzige bijsmaak doordat ze onophoudelijk met elkaars dromen en geheime dagboeken bezig zijn.

Met dit boek wil Thomas ons, geloof ik, aantonen dat die twee elkaar met geen mogelijkheid los kunnen laten. Behalve de angst voor annihilatie, moet daar de angst de ander te zullen verliezen achter zitten. Als argument voor deze uitleg noem ik Freuds vraag aan het eind van het boek, wie er over Anna zal treuren als zij in de schaduwen nederdaalt. Hij was immers de enige in haar leven? Maar als het alleen om deze onwrikbare band gaat, waarom dan niet wat simpeler, zonder dat werkelijk alle krochten van Freuds ziel en het halve geschiedenisboek erbij worden gehaald?

Belangrijker lijkt me het demasqué van het genie, die we horen bij monde van de vrouwelijke dokter Tod (!), naar wie Freud toegaat voor een consult. In de opgetekende herinneringen van haar vader die Anna alvast aan Tod heeft opgestuurd, wemelt het van de troebelen die in de doofpot zouden zijn gestopt. Jacob was helemaal Freuds vader niet, maar diens grootvader. Monika, het kindermeisje, raakte zwanger van Jacob en verdween na een miskraam en diefstal van een paarlenketting van het toneel. Martha is behalve Freuds vrouw tevens zijn halfzuster. Bovendien had Martha een heftige liefdesrelatie met Philip Bauer, dezelfde als Herr K. uit Freuds beroemde gevalsbeschrijving 'Dora' . . . enzovoort, enzovoort. “Het zijn allemaal leugens”, zegt Tod tegen Freud. “Uw hele leven lang bent u een prooi van demonen geweest. U leek zo ordelijke en rationeel, maar u hield iedereen voor de gek.”

Bovendien kun je het boek als één reusachtige ontkenning zien van Freuds beslissing zijn oorspronkelijke incesttheorie omstreeks 1897 te verwerpen. Na een lange vakantie in Italië schrijft Freud aan Fliess dat hij daar enkele 'teugen uit de Lethe' (in de Griekse mythologie is dat de rivier der vergetelheid) had genomen. Daarna 'slikt' hij definitief 'in' dat veel neurosen bij zijn patiënten het gevolg zouden zijn van vroegkinderlijke incestervaringen. Zoals recent in de pers werd bericht, zou Freud daarmee ook de incest met zijn eigen vader hebben verdonkeremaand (door de schrijver wordt deze incest nu juist weer ontkend). Dit boek is niettemin het bewijs dat Freuds vergeet-therapie niet heeft gewerkt.

Het interessantst vind ik de toekomstdromen, waarover Freud zo zijn eigen ideeën had. Gaandeweg worden ze echter, ze spelen in onze tijd. Een jonge vrouw wordt door Amerikaanse soldaten in Vietnam verkracht en een grijze Anna heeft ruzie met een Amerikaanse professor, in wie we de intrigant Masson herkennen, die Freud voor leugenaar uitmaakte. Alle duidingen zijn freudiaans, in dit geval hartstikke fout, maar razend knap bedacht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden