Freeks meditatiepower herstelt de rust in ons land vermoedelijk niet

Het mozaïek dat Freek de Jonge met zijn vrouw Hella maakte. (Trouw) Beeld
Het mozaïek dat Freek de Jonge met zijn vrouw Hella maakte. (Trouw)

Filosofen, theologen, dichters en andere denkers stellen het nieuws in ander, beschouwend licht. Vandaag: over ambacht en meditatiepower van Freek de Jonge.

Peter Henk Steenhuis

Freek de Jonge viert deze zomer zijn 65ste verjaardag. Bovendien staat hij veertig jaar op toneel. Ter gelegenheid daarvan opende in het Hilversumse Instituut voor Beeld en Geluid gisteren de tentoonstelling ’Kijk! Dat is Freek’. Daar is een mozaïek te zien van twintig vierkante meter, waaraan De Jonge met zijn vrouw Hella afgelopen jaar maandenlang werkte. Vorige week zei hij daarover in NRC Handelsblad: „Het goede van het maken van het mozaïek was te beseffen dat alles zijn tijd nodig heeft. Je kunt het niet snel doen. Vroeger waren er in Nederland een miljoen ambachtslieden. Uit die meditatiepower, uit die rust, ontstond een sfeer in het land. Nu heerst overal de filestress, dus dan kun je je voorstellen wat er allemaal in onze samenleving gebeurt.”

Is dit een nostalgische verzuchting of zou die relatief sterke teruggang van het aantal ambachtslieden inderdaad een verandering in onze maatschappij hebben veroorzaakt? „De vraag suggereert een tegenstelling”, zegt Ilja Maso, voormalig rector van de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. „Die tegenstelling hoeft niet noodzakelijk te bestaan. In de gedachte van Freek zal zeker iets nostalgisch zitten, maar hij typeert er kernachtig een wezenlijke verandering mee.”

Het is volgens Maso niet toevallig dat de domineeszoon De Jonge zegt dat alles zijn tijd nodig heeft. Maso: „Hij parafraseert hier Prediker: ’Voor alles is er een uur/, er is een tijd voor al wat wil/ onder de hemelen.’ Dan laat Prediker een prachtige opsomming volgen wat dan allemaal zijn tijd heeft: er is een tijd van planten, oogsten, stenen wegwerpen, stenen verzamelen, van liefhebben, en van haten – om er maar een paar te noemen.

„Zowel in de tijd van Prediker als in het vroegere Nederland wist iedereen wat wanneer moest gebeuren en hoe lang dat zou duren. Iedereen wist hoeveel tijd het kostte een stoel te maken, een brood te bakken. Dat alles zijn tijd had, zorgde ervoor dat iedereen wist wat hij moest doen en wat hij van anderen mocht verwachten. Die zekerheden golden voor de regels in huis, in de kerk, in de politiek. Dat is radicaal veranderd.

„Je kunt niet zeggen dat het teloorgaan van een miljoen ambachtslieden ervoor gezorgd heeft dat wij onze zekerheden zijn kwijtgeraakt. De oorzaak van dit verlies ligt in de industrialisatie, de automatisering, met als gevolg het verlies van ambachtslieden. Deze snelheidsverhoging heeft geleid tot opstoppingen en filestress.

„Goed woord is dat, ’filestress’: er moet onder spanning geproduceerd worden, en er moet steeds meer geproduceerd worden, totdat we het niet meer aankunnen en er files ontstaan. Kijk naar ons e-mailverkeer. Wie zijn computer aanzet, ziet een rij berichten in de file staan om binnen te komen. Ze veel aandacht geven kan niet, geen aandacht kan ook niet. Dus maken we snelle en vaak foute keuzes met alle ellende van dien.

„Het onvoldoende aandacht kunnen geven en het wegvallen van zekerheden heeft geleid tot alom aanwezige twijfel: wat we vandaag nog denken te weten, moeten we morgen al vergeten. Die twijfel heeft geleid tot fundamentalisme, waarmee we de twijfel hardhandig de kop in proberen te drukken. Die twijfel leidde ook tot het existentialisme: we weten niet meer wie we worden en zijn. En tot de opvolger van het existentialisme: het postmodernisme, dat een eigen identiteit ontkent, en waarheden alleen nog maar in een bepaalde situatie geldig acht. Die twijfel heeft bovendien onze informatiemaatschappij tot gevolg gehad, want in de hoop nieuwe zekerheden te vinden, verzamelen we zoveel mogelijk informatie. Totdat onze computers vastlopen.

„Dan is het tijd voor meditatiepower. Ook dat vind ik een sterke term. Een van de uitgangspunten in de Japanse kunst is dat je alleen vanuit een meditatieve houding kwaliteit kunt maken, dat je op die manier misschien zo ver komt dat je je meester kan evenaren. Alleen vanuit die meditatiepower konden ambachtslieden te werk gaan. Maar als je nu stelt dat je de filestress moet bestrijden met het oprichten van duizend ambachtsscholen, dan maak je van Freeks gedachte een nostalgische mijmering. Het gaat om de houding die ambachtslieden ooit kenmerkte. Die houding vind ik nu nog het sterkst terug in creatieve beroepen en in bepaalde vormen van spiritualiteit. Wanneer een object of de ander niet wordt gezien als tegenover je staande maar als met jou verbonden, brengt dat aandacht en liefde met zich mee. Maar of zo’n houding sterk genoeg is om de rust in ons land te herstellen – dat betwijfel ik.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden