Freakshow of theater op zijn puurst?

Choreograaf Jér¿me Bel werkte voor 'Disabled theater' met verstandelijk beperkte acteurs. Dat is, op zijn zachtst gezegd, confronterend.

Op een moment in de voorstelling vertelt acteur Damian Bright dat hij de show fantastisch vindt om te doen, maar dat zijn moeder na een optreden in de auto op weg naar huis moest huilen. "Zij vond het een freakshow." De acteurs van 18 tot 51 jaar met een verstandelijke beperking verwoorden in 'Disabled theater' precies wat hun optreden bij het publiek kan losmaken. De Franse choreograaf Jér¿me Bel laat met deze productie - na een succestoer langs alle belangrijke internationale theaterfestivals eind deze week te zien in Julidans - het publiek laveren tussen veroordeling, medelijden en, uiteindelijk, ontroering. Want is dit een freakshow, of theater op z'n puurst?

Bel kwalificeerde zijn voorstelling na afloop van de stijf uitverkochte uitvoering tijdens Theatertreffen in Berlijn als 'politiek'. "Ik laat mensen zien die uit het publieke domein worden gehouden. Ze zijn in feite ook anders - hoe ze eruitzien, hoe ze bewegen. Ik breng ze dichtbij, in het midden van het theater, op het podium. Maar omdat ze ons zo vreemd zijn gemaakt, weten we niet meer hoe we naar ze moeten kijken."

En dat, op z'n zachtst gezegd, confronteert. Want hoe kijk je naar mensen met een verstandelijke beperking in een theatrale setting? Normaal gesproken spelen de acteurs, verbonden aan het Zwitserse theaterensemble HORA, aangepaste stukken uit het wereldtoneelrepertoire. In 'Disabled theater' spelen ze, in een halve cirkel op kantinestoelen, zichzelf. Een inspeciënt aan de zijkant van het toneel bedient de knoppen, maar heeft vooral een dramatische functie: hij herhaalt de vragen die Jér¿me Bel in het repetitieproces aan de acteurs heeft gesteld en vertaalt hun antwoorden in het Zwitsers-Duits naar het Engels.

De inspeciënt vraagt ze om zich, een voor een, voor te stellen, daarna om te vertellen wat hun beroep is (allen: 'Acteur.') en vervolgens wat voor beperking ze hebben (de meesten: Down). Dan doen ze een voor een een dansje voor het publiek, precies zoals Bel ze heeft 'gevraagd': zelf gechoreografeerd, op de muziek die zij mooi vinden. Een van de actrices gaat op en neer springend uit haar dak op Abba's 'Dancing Queen', een acteur headbangt vanuit zijn stoel als op een heavymetalconcert. Het is een mengelmoes van elf intens persoonlijke routines, waarbij de uitvoerenden geen moment stilstaan bij hoe ze het doen, of hoe het eruitziet. Ook degenen die niet aan de beurt zijn, laten zich op hun stoel niet hinderen door welke theatrale conventie dan ook. Een pulkt uit haar neus, een ander gaat languit op de schoot van een mede-acteur liggen of kwijlt op de trui van zijn buurvrouw. De inspeciënt: "En toen vroeg Jér¿me 'Hoe vonden jullie het om mee te doen?'" Ze vinden het allemaal 'Fantastisch!' of 'Heel speciaal' en slepen het publiek mee in hun onvoorwaardelijke enthousiasme.

In het moment
Bel voelde grote schroom toen hij werd gevraagd om met de acteurs van HORA te werken. Maar toen hij een paar dvd's van hun optredens had bekeken, zag hij iets waar hij in zijn hele artistieke leven naar op zoek was geweest. "Ik heb me altijd de vragen gesteld: wat is theater, wat is een acteur, en hoe kunnen we in het theater iets representeren wat 'echt' is, wat geen geïdealiseerde of gemanipuleerde werkelijkheid oplevert. Vraag een danser of acteur wat zijn beste optreden was, en hij zal zeggen: toen ik helemaal 'in het moment' was. De acteurs van HORA zijn altijd in het moment en hoeven er helemaal niets voor te doen. Daarmee slagen ze erin de werking van allerlei codes te dwarsbomen; de manier waarop je iets in het theater neerzet, maar ook de sociale conventies, de manier waarop je naar iets behoort te kijken."

Als door Foucault en Barthes beïnvloede 'filosoof' onder de choreografen, en een van de belangrijkste hedendaagse dansmakers, vindt Bel (1964) dat het niet mogelijk is om iets te representeren, omdat iets gewoon ís. Daarom werkt hij voornamelijk met niet-dansers en niet-acteurs en lijken zijn voorstellingen altijd zomaar te gebeuren, alsof ze ter plekke ontstaan. Alles ziet er terloops uit, maar is in feite tot op de seconde geregisseerd. In zijn succesnummer 'The show must go on' uit 2001 - onderscheiden met een Bessie - zet hij in feite niets meer dan een aantal mensen op toneel dat op muziekhitjes danst; van David Bowies 'Let's Dance' tot 'de Macarena'. De manier waarop Bel dat echter heeft geregisseerd - vol dubbele bodems en met typische Franse humor - schept een kader om kritische vragen te stellen over het functioneren van theater en dans.

Ook in 'Disabled theater' rekent Bel af met het idee dat virtuositeit de basis is van de dans en dat theater in een voorgeschreven vorm moet vermaken. En daarin ligt ook de paradox van zijn werk: Bel weigert eenvoudigweg te entertainen, maar door zijn 'anti-houding' op toneel transparant te maken, worden Bels voorstellingen juist enorm vermakelijk. Er is de kritiek dat dit entertainmentgehalte maakt dat Bels oeuvre te weinig beklijft. Die kritiek gaat voor 'Disabled theater' niet op. Wat als een ongemakkelijke voyeuristische kijkervaring begint, verandert gaandeweg in een meeslepende theatergebeurtenis die nog lang na blijft galmen.

"De performers onthullen langzaam maar zeker iets wat wij ook in onszelf kunnen herkennen maar onszelf niet toestaan, verklaart Bel. "Hun vitaliteit, hun ongecompliceerde houding ten opzichte van het eigen lichaam. Er zijn steengoede dansers na de voorstelling naar me toegekomen, die zeiden: als ik deze mensen zie performen, moet ik toegeven dat ik eigenlijk niet dans."

'Disabled theater' van Jer¿me Bel/HORA op 5/7 en 6/7 in Stadsschouwburg Amsterdam. Gepresenteerd in Julidans; het festival voor internationale hedendaagse dans begint vanavond met 'Alaska' van Gunilla Heilborn en loopt door tot 13/7 met voorstellingen van o.a. Olivier Dubois, Akram Khan, Mathilde Monnier en Emio Greco & Pieter C. Scholten. www.julidans.nl

Julidans trapt vanavond af

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden