Frankrijk / Stadse boer Bové draaft door

Zijn ster was de laatste tijd fletser geworden, maar daar was hij opeens weer: José Bové, de immer pijprokende radicaal-ecologische schapenboer. Al een paar weken zit hij achter de tralies voor de vernietiging van twee proefveldjes met transgene maïs. President Jacques Chirac besloot deze week tot strafvermindering.

door Paul-Kleis Jager

De 53-jarige Bové is een meester in het organiseren van zijn eigen slachtofferschap. Voor de aanslag op de mais had Bové ook een taakstraf kunnen krijgen, maar dat weigerde hij: Chirac moest kiezen tusssen het recht en de publieke opinie, die een zwak heeft voor de besnorde anarcho-syndicalist. Die opzet mislukte, de geroutineerde politicus vond een uitweg.

Met vier maanden aftrek plus uitzicht op eerdere vrijlating bij goed gedrag of een regime waarbij Bové ook geregeld naar huis kan, viel Chirac justitie niet af. Tegelijk demonstreerde Chirac, die zich steeds nadrukkelijker presenteert als een groene president, dat hij niet ongevoelig is voor de zorgen van de milieubeweging.

Het is het voorlopige einde van het laatste avontuur van de onverzettelijke Galliër. Drie weken geleden moesten ze hem komen halen. De kameraden van zijn linkse boerenbond Confédération Paysanne stonden klaar om de gendarmes de toegang tot Bové's boerderij in het gehucht Potensac (Aveyron) moeilijk te maken. Dat zou mooie plaatjes opleveren. Justitie kreeg er lucht van dat de dag waarop de veroordeelde zou worden aangehouden was, uitgelekt. Daarom werd Bové een dag eerder, zondag 22 juni om 6:00 uur, ruw van zijn bed gelicht -zijn voordeur werd ingetrapt- en per helikopter afgevoerd.

Bové kon nog wel de schoondochter van zijn buren waarschuwen, die naar buiten rende met haar camcorder, zodat iedereen 's avonds via het journaal toch nog getuige was van de overval op de boerenleider. Daarna volgden beelden van zijn vriendin, die een tandenborstel kwam afgeven bij de gevangenis.

Zijn driest ogende acties zijn in werkelijkheid zorgvuldig voorbereide provocaties. Het beruchtste voorbeeld is de sloop van een McDonald's-vestiging in aanbouw in 1999, die de boerenleider in één klap wereldberoemd maakte. De aanslag op McMerde was zijn antwoord op Amerikaanse strafheffingen op roquefort (die Bové zelf ook maakt) en enkele andere Franse culinaire parels, wat weer een reactie was op een Europees importverbod op rundvlees met hormonen.

,,Wij richten ons niet tegen de Verenigde Staten, maar tegen ongecontroleerde globalisering'', verklaarde Bové tegen het Amerikaanse blad Time. ,,McDonald's is het symbool van industriële voedselproductie. En of die nu Amerikaans of Frans is, het gevolg is hetzelfde: de traditionele landbouw met gemengde bedrijven verdwijnt, inclusief de manier van leven die daar bij hoort.''

Bové bracht een golf van enthousiasme teweeg. Had die man niet gewoon gelijk met zijn verzet tegen de malbouffe (slecht voedsel) die het land overspoelde? De gekke-koeiencrisis lag nog vers in het geheugen. De linkse regering had moeite de nieuwe ster te laten straffen en ook van rechts kreeg hij schouderklopjes. Restaurants vernielen mag niet, maar Bové vertolkte een algemeen gevoelde weerzin tegen verloederde eetgewoonten en appelleerde aan nostalgische gevoelens over een verloren plattelandsparadijs.

Uiteindelijk zat Bové wel een straf van drie maanden uit, maar eerst dineerde hij nog met premier Lionel Jospin. In diens ambtswoning gaf Bové een uitgebreid college over de 'totalitaire macht' van voedselconcerns en zaadgiganten, de schadelijke invloed van de agro-industrie op mens, dier en landschap en het leed dat de hypermarchés met hun prijzenoorlogen aanrichtten.

Bové is een neoruraal: iemand die niet opgroeide op het platteland maar het op latere leeftijd opzocht. Hij werd geboren in 1953 in Bordeaux en woonde als kind een aantal jaren in Californië, waar zijn ouders biochemie aan de Berkeley universiteit doceerden. Zelf koos hij later voor sociologie aan de universiteit van Bordeaux. Daar raakte hij onder de indruk van de protestantse theoloog-politicoloog Jacques Ellul en diens sombere bespiegelingen over technologische vooruitgang. Volgens Ellul dicteert de techniek haar normen, regels en gevolgen aan willoze samenlevingen; politici zijn daarbij machteloze toeschouwers. De hoop van Ellul was gevestigd op het opstandige individu.

Ook Ghandi (actieve geweldloosheid) en de vader van het begrip burgerlijke ongehoorzaamheid, Henry David Thoreau, beinvloedden de jonge Bové met hun opvatting dat, als er een hogere morele waarheid in het spel is, illegaliteit altijd is geoorloofd. Bové studeerde niet af, weigerde dienst en zocht in 1974 zoals meer generatiegenoten zijn heil in het authentieke boerenleven. Hij trok naar het ruige, droge plateau van Larzac, aan de zuidelijke rand van het Centraal massief.

Hij kraakte er met vriendin en baby een verlaten boerderij zonder water en elektra. Er kwam gezelschap van actievoerders uit Parijs die in naburige boerderijen neerstreken. Bové ging schapen houden en begon met de productie -uiteraard in coöperatief verband- van zijn goudeerlijke, rauwmelkse blauwschimmelkaas.

Zij kwamen op de plek waar een militair oefengebied zou worden uitgebreid met een nieuwe schietbaan, en de nieuwkomers konden aldus het boeren meteen combineren met politieke strijd. 'Illegale betreding' van het terrein leverde Bové zijn eerste gevangenisstraf van drie weken op. De langharige stedelingen kregen de steun van de autochtone bevolking en wonnen uiteindelijk, na elf jaar verzet. Het ontvolkte plateau bloeide zowaar op; de boeren van Larzac bleken in staat te overleven in de schaduw van het in hun marktsegment oppermachtige Roquefort-sur-Soulzon.

Eind jaren tachtig volgde de oprichting van zijn Conféderation, die zich nooit zou laten inkapselen door de officiële linkse politiek. Op Tahiti, tijdens het protest tegen de hervatting van Franse nucleaire proeven in 1995, hoorde de toen nog volslagen onbekende Bové voor het eerst over genetisch gemodificeerde organismen (ggo's). De nieuwe zaden waren een bedreiging voor de biodiversiteit en mogelijk slecht voor de gezondheid, begreep Bové van een Greenpeace-medewerker. En de nieuwe zaden zouden zo onvruchtbaar zijn dat een boer niet een deel van de oogst kon bewaren om het volgende jaar weer te zaaien, maar weer nieuwe zakken moest aanschaffen.

Terug in Frankrijk stortte Bové zich op de bestrijding van ggo's, maar de roem kwam in 1999 met zijn aanval op de 'Mcdominantie' die van Bové de emblematische figuur van het antiglobalisme maakte. In Seattle demonstreerde hij, poserend met een stuk roquefort, tegen de WHO, een 'privé-club voor gangsters'. In het Braziliaanse Porto-Allegre was hij eregast op een armoedeforum. Mexicaanse Zapatistas, landbouwers zonder land uit Brazilië en India, Palestijnse olijfboeren: allemaal konden ze rekenen op de steun van Bové. Bové dook overal op en zag zijn boerderij nauwelijks. René Riesel, collega-boer en geestverwant van het eerste uur, brak met hem. ,,Alleen jij kan de Bové-mania stoppen die het zicht op waar het allemaal om gaat, verduistert'', schreef Riesel zijn strijdmakker. Samen hadden ze in 1998 een voorraad zaad vernietigd waarmee de Frans-Zwitserse firma Novartis 35000 hectare transgeen versleutelde maïs had willen planten.

Maar Bové ging door, genietend van de aandacht. Op bezoek bij Yasser Arafat veroordeelde hij de 'razzia's' op de Palestijnen. Hij riep de Palestijnen ook al uit tot slachtoffer van de globalisering, omdat Israël een pion zou zijn van de Navo en de WHO. De opmerking dat de aanslagen op synagogen in Frankrijk mogelijk het werk waren van de Israëlische veiligheidsdienst, deed voor velen de deur dicht. Er kwamen verontschuldigingen, maar zijn straf voor de aanslag op de McDonald's zat hij in alle stilte uit.

Zijn spectaculaire arrestatie vorige maand betekende een welkome wending. Er volgden overal in het land demonstraties ('Chirac in de nor, Bové naar huis') en heel links, van de trotskisten tot de groenen, meldde zich in Villeneuve-lès-Maguelone, bij Montpellier, voor een bezoek aan zijn cel.

François Hollande, de nieuwe leider van de Parti Socialiste, ging lachend op de foto met een paar fors behaarde vrienden van Bové. Zij hadden zich vastgeketend aan het hek van de prefectuur van het departement Corrèze, het thuisland van Chirac. De Franse justitie opereert selectief, zo luidde de kritiek van Hollande. En inderdaad telt het land behoorlijk wat boerenhooligans die voor ernstigere vernielingen nooit zijn gestraft. Zo werd in 1999 het ministerie van milieu grondig 'verbouwd' door leden van de conservatieve boerenbond FNSEA.

Maar columnist Laurent Joffrin van de linkse Nouvel Observateur vroeg zich af of Bovés burgerlijk ongehoorzame verzet tegen ggo's wel thuishoort in een democratie.

Anderen hebben vragen bij Bové's totale afwijzing van genetisch verrijkte gewassen. Zo is er inmiddels een rijstvariant die het vitamine A-gebrek van 400 miljoen derde-wereldbewoners zou kunnen compenseren. In India is een aardappel ontworpen met twee tot drie keer zoveel aminozuren, een uitkomst voor ondervoede kinderen.

In de Libération roept bioloog Francis-André Wolman, Bové dan ook op 'zijn energie te richten op een eerlijke Europese landbouwpolitiek die ook ruimte geeft aan boeren in de Derde Wereld.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden