Franciscus' ontwapenende diplomatie

Paus op reis | Tijdens zijn bezoek aan Armenië zal paus Franciscus het vrijwel zeker over de Armeense kwestie hebben. Tot ongenoegen van Turkije.

De kerk van paus Franciscus is er een van de underdog, van mensen die leven aan de rand van de samenleving. Dat zie je ook terug in zijn buitenlandse reizen. Zo is hij nog niet in een belangrijk katholiek land als Duitsland geweest, maar wel in Albanië en Bosnië-Herzegovina. Dit jaar gaat hij weer niet naar zijn vaderland Argentinië, maar wel naar Georgië en Azerbeidzjan, landen in een onrustige regio aan de rand van Europa. Komend weekend bezoekt Franciscus Armenië. De verwachting is dat de paus weer het g-woord gaat gebruiken. De g van genocide, de Armeense genocide. En dan lopen de irritaties bij buurland Turkije al snel op. Voor de tweede maal in korte tijd.

De Armeense kwestie leidde vorig jaar tot een diplomatieke rel tussen het Vaticaan en Turkije. Franciscus noemde de moord op honderdduizenden Armeniërs in 1915 tijdens een speciale mis in de Sint-Pieter 'de eerste genocide van de twintigste eeuw'. Met deze uitspraak haalde de paus zich de woede van de Turkse regering op de hals. Turkije riep de Vaticaanse ambassadeur op het matje en trok de eigen ambassadeur bij de Heilige Stoel terug. Op dat moment was er al sprake van een eventueel bezoek van Franciscus aan Armenië, maar dat kon pas doorgaan toen de plooien in de verhouding met Turkije enigszins waren gladgestreken.

De paus komt naar Armenië op uitnodiging van Armeens-apostolische patriarch Karekin II, de katholikos (hoofd) van deze oriëntaal-orthodoxe kerk. Hij zal (waarschijnlijk in het gezelschap van Karekin) het beroemde klooster van Khor Virap bezoeken, vlakbij de Turkse grens. Verder heeft de paus een ontmoeting met president Serzh Sargsyan en draagt hij de mis op in Gjoemri, de op een na grootste stad van het land. Met afstand het meest delicate moment van zijn reis is het bezoek aan het Tsitsernakaberd-monument op een heuvel vlakbij de hoofdstad Jerevan, dat in 1967 werd opgericht om de Armeense genocide te herdenken. De paus zal er een krans leggen en een gebed uitspreken. Het tandenknarsen van de Turkse regering in het vijftienhonderd kilometer verder gelegen Ankara zal in de hele regio te horen zijn.

Volgens kerkhistoricus Peter Nissen staat de bemoeienis van de paus met de Armeense kwestie niet op zichzelf. "Als aartsbisschop van Buenos Aires sprak hij erover (in Argentinië wonen veel geëmigreerde Armenen) en na zijn aantreden als paus gebruikte hij het woord genocide ook al in verband met de Armeense volkerenmoord. Een van zijn voorgangers, paus Johannes Paulus II, reisde in 2001 naar Armenië en deed overigens precies hetzelfde."

Oecumene

Maar de reis van de paus is ook oecumenisch van belang. In Armenië behoort bijna de hele bevolking tot de Armeens-apostolische kerk waarvan de geschiedenis ver teruggaat.

In 505 scheidde de Armeense kerk zich al af van Rome. In de achttiende eeuw keerde een deel van de gelovigen terug onder de vleugels van de moederkerk. Deze Armeens-katholieke kerk maakt zo'n vier procent van de bevolking uit en viert de liturgie in het Armeens.

Nissen: "Armenië was het eerste land waar het christendom staatsgodsdienst werd. Daar zijn beide kerken trots op en het Armeense zelfbewustzijn heeft ze de afgelopen jaren nog eens dichter bij elkaar gebracht. Franciscus heeft door zijn uitspraken over de Armeense genocide die toenadering nog eens versterkt."

De paus zal ook niet aarzelen patriarch Karekin voor het oog van iedereen meerdere keren uitbundig te omhelzen. Nissen: "De voorganger van Franciscus, paus Benedictus XVI, zocht het in de diepgang. Hij was niet voor niets theoloog. Maar misschien werkt voor de oecumene in de brede zin zo'n omhelzing - het grote gebaar - toch beter. Het is in ieder geval effectiever. Dat hebben we bij Johannes Paulus II gezien."

Nagorno-Karabach

Wie weet kan Franciscus ook bijdragen aan een oplossing voor het al jaren durende conflict rond de regio Nagorno-Karabach, waar zowel Armenië als Azerbeidzjan aanspraak op maken. Nissen: "De paus gaat niet voor niets in het najaar ook naar Azerbeidzjan. Hij is een ontwapenende man. Wie weet zal dat in deze moeilijke kwestie ook werken."

Met Franciscus weet je het immers maar nooit. "Hij is minder diplomaat dan zijn voorganger Benedictus XVI. Ook over de Armeense genocide zegt hij wat hij vindt, zonder voorzichtig te zijn en zonder rekening te houden met wat anderen ervan vinden. Of het nu om de Turkse regering gaat of om zijn eigen diplomaten."

De Armeense genocide

Op 24 april 1915 werden honderden leden van de Armeense elite in Istanbul opgepakt. Dit wordt algemeen gezien als het begin van een etnische zuivering waarbij uiteindelijk naar schatting 800.000 Armeniërs het leven lieten. Sommige historici spreken zelfs van anderhalf miljoen slachtoffers.

De Ottomaanse bestuurders zagen de christelijke minderheid als verraders die heulden met de Russen en een eigen staat nastreefden. Een eeuw na dato bekvechten Turkije en Armenië nog altijd over de vraag of er sprake was van genocide (volkerenmoord).

Eerder deze maand erkende de Duitse Bondsdag de Armeense genocide. Nederland heeft dat officieel nog niet gedaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden