Franciscus en de taal van de konijnen

Katholieken hoeven zich niet als konijnen voort te planten zegt paus Franciscus, die gelovigen opriep in de eerste plaats verantwoordelijke ouders te zijn. De paus blijft wel tegen kunstmatige geboortebeperking. Beeld epa

Om een goed katholiek te zijn, is het niet nodig dat gelovigen zich 'als konijnen' voortplanten. Het was een typische Franciscus-uitspraak, maandagochtend in het pauselijke vliegtuig dat van de Filippijnen terug naar Rome vloog

Boven China legde een journalist de paus voor dat veel Filippino's in de snelle groei van hun bevolking de oorzaak van armoede in hun land zien. Veel mensen zouden het dan ook oneens zijn met het verbod op anticonceptie voor rooms-katholieken. "Het sleutelwoord", antwoordde Franciscus, is "verantwoord ouderschap". "God geeft je de middelen om verantwoordelijk te zijn."

'Verantwoord ouderschap' - die uitspraak leek wel een verre echo van de woorden van de Nederlandse bisschop Bekkers die in 1963 op televisie zei: "Aan de wetenschap en haar ontdekkingen dankt de mens de mogelijkheid om regelend op te treden ten aanzien van de voortplanting. De spreiding van de geboorte is binnen de verantwoordelijkheid van de mens komen te liggen." Die woorden zouden een revolutionaire werking hebben, de katholieke gezinnen werden zienderogen kleiner.

In de decennia daarvoor werden Nederlandse katholieken juist voortdurend gewezen op hun huwelijkse plichten. De bekende radiospreker pater Henri de Greeve beschreef in 1929 anticonceptie als een tegennatuurlijke daad, 'die de natuur verschrikkelijk beledigt'.

Een stel dat voorbehoedsmiddelen gebruikte, beging volgens De Greeve 'permitteer mij het woord, een gore daad'. Tussen echtelieden die aan geboortebeperking doen, kon volgens De Greeve geen echte liefde bestaan, "hoogstens een verhouding en een vriendschap van twee dieven of twee misdadigers, die samen weten dat zij een misdaad bedreven hebben."

Maar dat was vóór de economische crisis van de jaren dertig, en vóór de woningnood die na de Tweede Wereldoorlog zou volgen. In die tijd kwam dezelfde term 'verantwoord ouderschap' naar voren die Franciscus gebruikt. Paus Pius XII (1876-1958) had vroedvrouwen gewezen op hun plicht om bij echtelieden 'eerbied en waardering voor de edele taak om kinderen voort te brengen' te bewerkstelligen.

Maar, verkondigde pater H. Bartels in 1952 in een radiocauserie voor de KRO, de paus pleitte daarmee ook weer niet voor 'een blinde slavernij onder de aandriften van de natuur'. "Kinderen krijgen moet verantwoord zijn in het licht van geloof en rede." Hoevéél kinderen 'verantwoord' was, kon per echtpaar verschillen. Was geboortebeperking dan toegestaan? Nee. "De enige geoorloofde methode is: onthouding."

Ook bisschop Bekkers - die welbeschouwd níet voor anticonceptie had gepleit - wekte de boosheid van het Vaticaan: anticonceptie is voor katholieken niet toegestaan. Aartsbisschop Wim Eijk legde het nog eens uit in het 'Handboek katholieke medische ethiek' uit 2010: voorbehoedsmiddelen zijn 'tegen de natuur'.

Paus Franciscus beleefde in het vliegtuig geen Bekkers-moment, legt de Tilburgse hoogleraar kerkgeschiedenis Paul van Geest uit. "Hij zegt nu niet dat anticonceptie is toegestaan. Wel zegt hij dat katholieken ook via natuurlijk methode aan geboortebeperking kunnen doen. Voor Europa zijn deze woorden betrekkelijk onbeduidend. Wij zijn dat stadium al gepasseerd. Zelfs in een land als Italië daalt het geboortecijfer al tijden."

Toch is Franciscus' uitspraak opmerkelijk, vindt Van Geest. "Het taalgebruik van de paus is totaal on-Europees. Het is direct, het is macho, het is Zuid-Amerikaans. Ik heb nog nooit een paus zo horen spreken. Dit zul je een pastoor in Nederland nog niet van de kansel horen zeggen."

Dat taalgebruik zegt veel over het perspectief van waaruit de paus de wereld beziet, denkt Van Geest. "Voor het eerst is er een paus die niet Europees denkt. Zijn handelswijze weerspiegelt de verhoudingen in de wereldkerk."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden