Fragment / Sabine Roeser over Thomas Reid (1710-1796)

'Wanneer iemands geest rijp is, dan neemt hij de fundamentele morele principes, waarop elk moreel redeneren gebaseerd is, intuïtief waar, en op een manier die meer lijkt op zintuigelijke waarneming dan op de conclusies van logische bewijsvoering.'

,,Reid brengt in dit fragment heel kort en kernachtig het provocerende idee dat moreel oordelen niet een proces hoeft te zijn van lang nadenken, maar van direct inzicht. Als iemand op straat wordt mishandeld, hoef je niet lang na te denken over de vraag of dat erg is. Dat is een basaal moreel inzicht. Voor basale kennis bestaan geen argumenten. Heel veel overtuigingen die een mens heeft, heeft hij niet omdat hij er argumenten voor kan geven, maar omdat hij een direct moreel inzicht heeft.

Het intuïtionisme, zoals het in dit citaat gekarakteriseerd wordt, ontkent dat alle morele inzichten door rationeel redeneren gevormd kunnen worden.

Om moreel te kunnen redeneren heb je bepaalde inzichten nodig die je niet verder kunt bewijzen, maar die zich als het ware aan je opdringen, mits je een bepaalde rijping hebt bereikt. Kant vond deze filosofische redenering onfilosofisch. Reid zou 'toegeven aan de grote massa en geen kritische reflectie bieden'. Reid vond dat een ethicus of filosoof geen beter ontwikkeld geweten heeft dan een ander mens.

Reid, een van de grote denkers in de Schotse Verlichting, zegt dat de mens van nature de aanleg heeft om een moreel inzicht te krijgen. Opvoeding, goede voorbeelden en het geconfronteerd worden met verschillende standpunten maken dat de mens een zelfstandig moreel denkend iemand wordt. Overigens is dit geen regel, ook binnen een 'gezonde' omgeving kan iemand een wreed mens worden. Reid gelooft sterk in de vrijheid van de wil.

Soms zijn situaties echter schemerig en vaag. Als voorbeeld zie ik de vraag of de oorlog in Irak rechtvaardig is. Columnist Frits Abrahams stelde onlangs dat hij met een bord wilde demonstreren waarop stond: enerzijds, anderzijds. Dat gevoel heb ik al maandenlang, hoe moet ik in hemelsnaam over deze oorlog denken?

Je kunt heel lang blijven praten over fundamentele uitgangspunten. Tegenstanders van de oorlog vinden dat je niet mag doden, voorstanders stellen dat onderdrukten bevrijd moeten worden. Het gevaar is dat je zwart-wit gaat denken. Twee basale morele inzichten zijn in het geding.

Bij een moreel meningsverschil kom je vaak uit bij bepaalde fundamentele uitgangspunten die je niet verder kunt beargumenteren. Je wilt de ander vragen: Zie je dat dan niet? Het mooiste is als je het allebei eens wordt. Volgens Reid kun je verder gaan met toelichten of meer voorbeelden erbij halen, maar tot nieuwe argumenten kom je niet. Het blijft een discussie op hetzelfde niveau, alleen met andere termen. Je hoopt slechts door meer woorden de ander de ogen te kunnen openen.

Andere intuïtionisten hebben meer oog voor dit soort morele dilemma's dan Reid. In de kwestie Irak heb je alleen de keuze uit twee kwaden. Het vervelende van ware dilemma's is dat ze écht een enerzijds-anderzijds karakter hebben. Deze oorlog is daar een goed voorbeeld van. Ik kan zelf geen verdergaande argumenten geven voor welk van de twee inzichten te kiezen en ben dan ook blij geen politicus te zijn die stelling moet nemen.

Sabine Roeser komt uit Duitsland, is filosofe en doceert aan de Technische Universiteit Delft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden