Fragment / René Boomkens over Walter Benjamin (1892-1940)

Zo moet de engel van de geschiedenis eruitzien. Hij heeft het gelaat naar het verleden toegekeerd. Waar voor ons een aaneenschakeling van gebeurtenissen verschijnt, ziet hij één grote catastrofe die onafgebroken puinhoop op puinhoop stapelt. Hij zou wel willen stilstaan, de doden wekken en het verpletterende samenvoegen. Maar een storm waait uit het paradijs die in zijn vleugels blijft hangen en zo sterk is, dat de engel ze niet meer kan sluiten. Die storm drijft hem onstuitbaar de toekomst in, die hij de rug toekeert, terwijl de puinhoop voor hem tot de hemel rijst. Wat wij de vooruitgang noemen, is die storm.'

'Over het begrip van de geschiedenis', stelling 9.

Walter Benjamin (1892-1940)

,,'Van de ene oorlog naar de volgende', schreef Benjamin in 1933. Hij had een scherp oog voor gevaar. De historicus moet de geschiedenis dan ook als gevarenconstellatie laten zien, vond hij.

De engel van de geschiedenis is wel wijzer, maar de vooruitgangsmythe doet ons geloven dat het ons steeds beter gaat. Daarom is het de taak van de historicus deze illusie te ontkrachten en de tijd stil te zetten. In een opflitsend beeld wordt dan duidelijk dat de catastrofe die nu boven ons hoofd hangt van alle tijden is.

Dit bevriezen van de tijd in een beeld is niet hetzelfde als terugverlangen naar een verleden waar alles beter is. Dat zou even onzinnig zijn als de verwachting dat we in de toekomst beter af zullen zijn. Eerder zorgt een begrip van de geschiedenis voor 'mythische beklemming', het besef dat we wel verder willen komen, maar toch steeds weer opnieuw tegenover dezelfde verschrikkingen komen te staan.

Benjamins geschiedsopvatting heeft twee kanten die moeilijk met elkaar te rijmen lijken. Enerzijds werd hij beïnvloed door het religieuze jodendom dat de nadruk legt op het wachten op de verlossing aan het einde der tijden. Anderzijds werd hij aangetrokken door het historisch-materialisme en de gedachte van een revolutie.

Benjamin kon geen keuze maken, en dat is hem veel verweten. Eigenlijk was hij altijd op zoek naar mogelijkheden om zo de ene wereld voor de andere open te houden. Hij verstond de kunst van het op de drempel staan als geen ander.

Benjamin is dan ook geen echte conservatief. Hij wees nieuwe technologieën en nieuwe kunstvormen niet af. Hij was gefascineerd door het leven in een moderne stad als Parijs, en onderzocht de nieuwe media, zoals fotografie, radio en film.

In de wereld van gisteren ontdekte hij de wereld van vandaag, en in de wereld van vandaag ontwaarde hij die van zogenaamde andere tijden. Hij wees voortdurend op de 'terugkomdingen', op de actualiteit van het verleden.

Ik heb veel aan Benjamin te danken. Mijn wetenschappelijke interesse voor popmuziek bijvoorbeeld heeft eenzelfde insteek als zijn onderzoek naar het leven in een moderne stad. De Vooruitgang is de storm die ons de toekomst insleurt. De moderne tijd brengt de massa's in de steden bijeen. Zij worden niet langer gestuurd door traditionele dorpsbanden, maar door massacultuur, massacommunicatiemiddelen en massapolitiek. Het leven in zo'n stad gaat gepaard met een toename aan indrukken. We buitelen van de ene schok in de andere, en stompen daardoor af, raken steeds verder vervreemd van onze oorsprong.

De geïnstitutionaliseerde religies worden ook minder belangrijk, zegt Benjamin. Maar naarmate de modere wereld onttovert, en we minder religieus worden op een institutionele manier, keert de religie terug in andere gedaantes.''

René Boomkens is hoogleraar sociale en culturele filosofie aan de Universiteit van Groningen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden