Fragment / Paul Cliteur over Nicolai Hartmann (1882-1950)

,,Uit het feit dat religie en mythologie altijd de dragers zijn geweest van positieve moraal kan niet worden geconcludeerd dat moraal deze dragers absoluut nodig heeft. Veeleer kan de ethische inhoud in beginsel worden losgemaakt van de mythologisch-religieuze aankleding.''

,,Te lang heeft het relativisme de boventoon gevoerd in discussies over de moraal. 'Wat de één goed noemt, noemt de ander juist weer slecht', zegt de relativist. En: 'Er bestaat geen objectieve waarheid, de waarheid verschilt van cultuur tot cultuur en van mens tot mens.' Op de een of andere manier oefent dit relativisme in het Westen sinds de zeventiende eeuw een enorme aantrekkingskracht uit. Zo dachten hele volksstammen dat Albert Einstein met zijn relativiteitstheorie ook eindelijk bewezen had: 'alles is relatief'. Einstein toonde natuurlijk het omgekeerde aan: de snelheid van het licht is absoluut. Maar dat maakte niet uit. De gedachte dat niets zeker is en alles relatief, klonk de gewone mensen veel waarschijnlijker.

Stel je voor dat alles relatief was. Dan zou het ook volstrekt zinloos wezen om nog met iemand anders in gesprek te gaan. Die ander is toch volstrekt verschillend van jezelf. Hij zou niets snappen van jouw kijk op de werkelijkheid. In de praktijk praten mensen wél met elkaar. Omdat ze geloven dat er één waarheid is, die voor de ander net zozeer geldt als voor henzelf. Omdat ze geloven dat ze elkaar in principe kunnen begrijpen.

In hun handelen gaan mensen uit van het bestaan van een objectieve waarheid en moraal. En die moraal blijft, ook zonder geloof in God. Er zijn universele waarden, onafhankelijk van cultuur of godsdienst, die met behulp van het verstand ontdekt kunnen worden. Dat is ook de les van de klassieke filosofie, van Plato en Aristoteles: de mens streeft ernaar de waarheid te leren kennen en in overeenstemming met de waarheid te leven. En die waarheid bevat tevens de sleutel tot het leiden van een goed leven. Het is deze les die Nicolai Hartmann nieuw leven inblies.

Hartmann was een Duitser die begon als neokantiaan, maar zich ontwikkelde tot de grondlegger van een nieuwe zijnsleer. Volgens hem hebben waarden, net als materiële dingen, een objectief bestaan. Er zijn universele waarden, die in alle culturen een rol spelen. De waarheid spreken, bijvoorbeeld: er is geen cultuur, waarin liegen de norm is. De gedachte van Hartmann gaat uiteindelijk terug op Plato's Euthyphro waarin Socrates de vraag opwerpt of het goede goed is in zichzelf en daardoor door de goden wordt bemind (zedelijke autonomie), of dat het goede goed is omdat het door de goden wordt bemind? Historisch gezien mag het zo zijn dat onze ethische concepten een mythologisch-religieuze oorsprong hebben. Maar bezien vanuit het perspectief van de zijnsorde zijn de ethische concepten primair. De taak van de ethiek is het de moraal te emanciperen van haar religieuze aankleding.

Ik probeer zelf in Moderne Papoea's (2002) de betekenis van de autonomie van de moraal uit te werken als een belangrijk principe voor de multiculturele samenleving: de scheiding van moraal en religie zou een uitgangspunt moeten zijn voor het vreedzaam verkeer tussen mensen van verschillende culturele achtergrond. Als we geen moreel esperanto leren wordt het niets met onze multiculturele samenleving. De ethiek moeten we emanciperen van de religieus-mythologische aankleding waarin deze eeuwenlang gevangen zat. Eens moest de emancipatie van religie ook plaatsvinden voor andere wetenschappen, zoals de astronomie (16e en 17e eeuw, denk aan Galilei) of de biologie (19e eeuw, denk aan Darwin). Nu is de ethiek aan de beurt.

Dat betekent niet dat religie moet verdwijnen. Deze kan blijven bestaan als zingevingsperspectief, als hoop op een ander leven na dit leven, als ritueel. Maar religie als grondslag voor de moraal moet wijken. Of anders gezegd: de band tussen religie en moraal moet worden doorgeknipt.

Eigenlijk zou de overheid dit ook moeten stimuleren. Misschien door godsdienstles te vervangen door onderwijs in filosofie, vooral in de ethiek. Natuurlijk hebben mensen privé het volste recht allerlei opvattingen te blijven koesteren. Men mag zijn kinderen thuis leren dat het creationisme het bij het rechte eind heeft en niet Darwin. Maar in de officiële lessen op school die van overheidswege worden gefinancierd geldt het moderne standpunt van Nicolai Hartmann.''

Paul Cliteur is hoogleraar rechtsfilosofie en politieke filosofie in Leiden en Delft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden