Fragment / Kees Vuyk over Friedrich Nietzsche (1844-1900)

Laten we hem uitspreken, deze nieuwe eis: we hebben een kritiek van de morele waarden nodig, we moeten de waarden van deze waarden zelf eens ter discussie stellen - en daarvoor is kennis van de voorwaarden en omstandigheden nodig, waaruit ze ontstaan zijn, onder welke ze zich ontwikkeld hebben. Friedrich Nietzsche (1844-1900), Genealogie der Moral

,,Nietzche begint zijn stelling dat kritiek op de morele waarden nodig is. Daarna zegt hij dat de waarde van waarden bepaald moeten worden. Dit is een treffende omslag. In de 20ste eeuw zie je veel mensen hem hierin misverstaan. Ze hebben eenzijdige kritiek: we moeten van alles af, ál die waarden deugen niet. Zo stelde Marx dat waarden in stand werden gehouden om sociale patronen te bestendigen. De totale kritiek zou vrije en geëmancipeerde mensen opleveren. Toch meende Nietzsche niet dat we van alle waarden afmoesten; toetsing was nodig. De hoofdteneur was dat de oude waarden uiteindelijk geen stand zouden houden.

Ik vind dat in de 20ste eeuw waardevolle dingen overboord zijn gegooid. Men vindt het ik belangrijk en de ander pas in de tweede plaats, terwijl regels nodig zijn om ons eigen ego in te tomen. Kijk maar naar de discussie over fatsoensnormen. Daar zie je hoe we zijn doorgeslagen: het gaat om wat we zelf voelen en vinden.

Deze houding maakt dat we voortdurend keuzes moeten maken in het leven. Ontzettend lastig, want er zijn teveel mogelijkheden. Historisch gezien waren er gedragspatronen die richting gaven op onze weg. De voorvaderen deden iets op een bepaalde manier en de voorbeelden volgde iedereen. Wij zitten nu vaak met fundamentele en soms kwellende vragen over hoe we ons passend moeten gedragen.

De succesvolle antwoorden hierop zijn van ouders op kinderen doorgegeven. Deze hadden soms een mythische status, zoals: God wil dat we zo leven. Maar als je goed kijkt, komen de succesvolle antwoorden uit de geschiedenis. Het zijn ook kunstproducten. Kunstenaars hebben succesverhalen over clans, stammen en volken in tragedies, gedichten en opera's gegoten, zodat ze doorverteld konden worden. Zo bleven tradities in stand. Een breuk ontstond in de 19de eeuw, doordat mensen door boeken de traditie individueel tot zich gingen nemen. Ze leerden op afstand hun culturele geschiedenis bekijken.

In de beeldende kunst is de eigen traditie compleet overboord gegooid. Nieuwheid en originaliteit, daar draait het nu om. Niemand schildert zoals Rembrandt en als je dat wel doet ben je een handwerksman, geen kunstenaar. In de 20ste eeuw is ieder mens kunstenaar. We hebben een houding dat we alles uit onszelf moeten halen en niet moeten doen wat onze voorgangers deden. De persoonlijke expressie is het belangrijkste. Dat is de algemene gedragslijn. Tradities kunnen verstarrend werken, maar zijn we niet teveel doorgeschoten?

In de kunst zijn nu ook nieuwe experimenten ín de samenleving bezig. Kunstenaars zorgen dat ontmoetingen met gewone mensen plaatsvinden, ze voeren gesprekken, tekenen het sociale leven op. Hierin draait het veel minder om de individuele expressie, bijvoorbeeld door iets te verbeteren in de openbare ruimte. Of door mensen het gevoel te geven dat een gebied van hen is waar ze trots en verantwoordelijk voor kunnen zijn.

Dat de kwaliteit van de samenleving verbetert, is belangrijker dan de eigen individuele expressie. Het gaat dan niet meer om de grote kunstenaar die weet wat goed voor de mens is. Theater is bij uitstek een vorm waarin dit gebeurt. Als je zelf wilt scoren, heb je nog geen toneelstuk. Je moet een spel met elkaar aangaan om ontroering bij het publiek te bereiken. Niet altijd jezelf vooropstellen, maar jezelf wegstrepen of een compromis sluiten kan juist groots zijn.''

Kees Vuyk, directeur van het Theaterinstituut Nederland, schreef 'Het menselijk teveel; over de kunst van het leven en de waarde van de kunst', genomineerd voor de Socratesprijs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden