Fragment / Henri Beunders over Neil Young (1945)

'Fallen Angel who's your savior tonight

You're surrounded by these walls of neon lights,

Hungry people move like waves behind the beat,

Where's the big drum, where's the feel of body heat,

Where's the big drum, where's the feel of body heat.'

Neil Young (1945) op zijn plaat Cristall Ball uit 1995.

,,In mijn denken over media en mentaliteit vraag ik me de laatste jaren steeds vaker af of de media van 'venster op de wereld' niet tot een gevangenis -of zelfs tot een martelkamer- zijn geworden. Het is alsof we met zijn allen opgesloten zitten in een soort wereld omspannend bewustzijn. Mobiele telefoons en internet maken ons voortdurend bereikbaar, terwijl radio en televisie ervoor zorgen dat we altijd op de hoogte zijn van de laatste ontwikkelingen, ook als die aan de andere kant van de planeet plaatsvinden.

Fantasie en werkelijkheid komen zo steeds dichter tegen elkaar aan te liggen. Alleen in de media-realiteit denken wij de échte werkelijkheid te kunnen zien. We lijken op de mensen in Plato's grotallegorie: wij zien beelden op onze televisies, zoals de grotbewoners schaduwen zien op de muur. Het zijn deze 'muren van neonlicht' die ons ervan weerhouden om de straat op te gaan en daar de werkelijkheid te ervaren zonder de barrières van de elektronische media.

Ik ben nog op zoek naar een goede term voor de effecten hiervan op de menselijke psyche, want met het begrip Entfremdung, of 'vervreemding', van Karl Marx, die de bezitloze lopende bandarbeider zou kenmerken, komen we niet zo ver. Het begrip vervreemding blijft ook bij wetenschappers na Marx vaag. Zij lijken allemaal uit te gaan van een 'menselijke natuur'. Maar de mens vormt de natuur juist altijd om tot iets anders. Het menselijk vermogen om zich aan te passen aan veranderende omstandigheden is dan ook ijzersterk.

Niettemin lijken aanvallen van hysterie steeds vaker voor te komen. Ik heb net drie weken op Sicilië gezeten, zonder tv, radio of krant, en als we eens met het thuisfront mailden, belden of sms-ten hoorden we alleen de woorden 'Margarita, Margarita' en 'Irak, Irak'. Daardoor besefte ik weer eens hoe gevangen we zitten in het mediaweb. Nu had ik de heruitgave van Marshall McLuhans 'Understandig Media' uit 1964 bij me, waarin hij de gevolgen al beschreef van de overgang van het rationele denken uit de tijd van het schrift naar de mythische wereld van het beeld. Zo noemde hij al de symptomen van paniek, weerstand en uitputting die na 1964 een permanente trek van onze mediamaatschappij zouden worden.

Het is bewezen dat zware tv-kijkers vaker depressief zijn dan mensen die meer op straat zijn. Toch is er over de sociologische en psychologische effecten van mediagebruik weinig bekend. Het bestuderen van deze effecten vereist samenwerking met medici en veel geld. Daarom gebeurt het nauwelijks.

Ik ben optimist. Ik hou vertrouwen in het aanpassingsvermogen van de mens aan nieuwe tijden. Alleen zullen we moeten inzien dat al die media ons soms een leeg gevoel geven. Eenzijdig gebruik van de zintuigen oog en oor maken andere zintuigen rudimentair. Mensen willen eigenlijk weer naar buiten, het huis uit, ook fysiek weer samen zijn. Vandaar ook alle stille tochten of zo'n massale demonstratie tegen een oorlog in Irak.

Volgens McLuhan begrepen alleen hijzelf en het gilde der kunstenaars de effecten van nieuwe media. Daarom heb ik het klaaglijke liedje van Neil Young gekozen als motto voor mijn boek 'Publieke Tranen, de drijfveren van de emotiecultuur'. Naar mijn gevoel geeft dit liedje beter aan wat de geestesgesteldheid van de huidige mens is dan begrippen van Marx en McLuhan, hoezeer die ook een revival behoeven.''

Henri Beunders is hoogleraar maatschappij, media en cultuur aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden