Fragment / Heleen Pott over Arthur Schopenhauer (1788-1860)

De filosofische verwondering is eigenlijk vervuld van ontzetting en droefheid; de filosofie begint met een akkoord in mineur.

,,Toen ik dit citaat, uit 'De Wereld als Wil en Voorstelling', voor het eerst las waren de jaren zeventig net voorbij. Aan de universiteit las iedereen Habermas over de zegeningen van de rationele communicatie. Het was destijds niet erg politiek correct om met Schopenhauer aan te komen. Hij werd gezien als een oude reactionair. Omdat hij zo toegankelijk schrijft, werd zijn filosofie nauwelijks serieus genomen. Ik was behoorlijk opgelucht toen ik ontdekte dat Schopenhauer het grote voorbeeld van Nietzsche is geweest, en dat Max Horkheimer en Wittgenstein ook wel wat in hem zagen.

De kracht van Schopenhauers filosofie is zijn negativistische blik, zijn consequente tunnelvisie. Wat die blik ontdekt is dat de som van het lijden in de wereld die van het geluk verre overtreft. Dat de werkelijkheid een verzameling slagvelden, gevangenissen, foltercellen en slavenstallen is, en dat het ergste nog moet komen.

Het lijkt simpel negativisme, maar het markeert een cruciaal moment in de westerse wijsbegeerte. De hemel is leeg, Schopenhauer is de filosoof van de pijn van de radicale secularisering. Er wacht geen heil in God, maar ook niet meer in de rede, of in de geschiedenis. Onze rationaliteit is ingebed in onbeheersbare mechanismen, zal Freud later bevestigen. De mens is het wrede dier, dat martelt voor zijn plezier.

Schopenhauer wil het lijden niet langer als etappe in een goddelijk of geseculariseerd heilsplan opvatten - het lijden heeft geen zin. De wereld zal nooit echt bewoonbaar worden voor de mens, ondanks alle inspanningen van de wetenschap.

Daar zit meteen ook het probleem met Schopenhauer. In een pessimistisch universum kun je eigenlijk niet leven -zijn ethiek van het medelijden biedt een te smalle basis voor solidariteit, zijn boeddhisme van de wilsverzaking is te theoretisch. En toch zit er weinig anders op dan het stichten van een menselijke gemeenschap. Nietzsche zou proberen om het pessimisme te laten verdampen in Amor Fati: het onvermijdelijke niet alleen aanvaarden, maar het ook liefhebben. Daar zou ook wel eens de invulling kunnen liggen van een hedendaags humanisme, wanneer dat eindelijk ophoudt sentimenteel te doen over de mens. Maar makkelijk is het niet.

Schopenhauer is de laatste tijd een soort levenskunst-filosoof geworden, het troeteldier van Filosofie Magazine. Hij is op een grimmige manier inderdaad heel amusant en onderhoudend. Maar eigenlijk is zijn filosofie natuurlijk niet bedoeld als vrijetijdsbesteding, hij maakt de dingen niet makkelijker maar moeilijker.

Schopenhauer heeft het effect van de Terreur in Frankrijk gezien, hij gelooft al bijvoorbaat niet in de beschavingsmissie van het Westen, in de grootse daden van de moderne geschiedenis. Zijn pessimisme heeft er sindsdien nog vele argumenten bij gekregen: Auschwitz, Hiroshima, de Goelag, Srebrenica, en recent nog Jenin, Bethlehem, Ramalla. Slachtoffers worden daders, de moderne beschaving continueert zich via bloedbaden. Bij Schopenhauer wordt de mythe van de superieure westerse rationaliteit doorgeprikt. Daarin ligt zijn actualiteit voor vandaag.''

Heleen Pott is filosoof en Socrates-professor Kunst en Samenleving aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden