Fragment / F.R. Ankersmit over Georg Friedrich Wilhelm Hegel (1770-1831)

'Zolang de zon aan de hemel staat en de planeten daaromheen cirkelen heeft het zich niet voorgedaan dat de mens zich op het standpunt van de gedachte stelt en de werkelijkheid dienovereenkomstig opbouwt. Anaxagoras heeft eens gezegd dat de geest de wereld regeert; nu is echter de mens tot het inzicht gekomen te erkennen dat de gedachte de mentale werkelijkheid regeert. Dat was daarom een heerlijke zonsopgang. Alle bewust levende mensen hebben in de vreugde van deze epoche gedeeld als was een werkelijke verzoening van het goddelijke met de wereld tot stand gekomen.'

Philosophie der Weltgeschichte, band II-IV, 926. Georg Friedrich Wilhelm Hegel (1770-1831)

,,Hegel blikt in dit fragment terug op de Franse Revolutie, een revolutie die enerzijds heil bracht, moderne ideologieën, vrijheid en mensenrechten. Het was een hoogtepunt in de geschiedenis, wat geen mens ooit had meegemaakt en ooit weer zal meemaken.

Anderzijds was de Franse Revolutie ook een opeenvolging van rampen. Hier ontstond de hoogste vorm van onvrijheid en terreur, de koning werd vermoord, de guillotine bracht duizenden mensen naar een andere wereld. Het was zelfs de aankondiging van de holocaust. Het fascinerende is dat door de Franse Revolutie -de grootste belofte en de grootste vloek- de wereld van nu werd geboren.

Een historische gebeurtenis is de moeite waard als er een discrepantie ontstaat tussen een gebeurtenis op zich en hoe we er later tegenaan kijken. De Franse Revolutie is zo boeiend omdat deze afstand tot het gebeuren zo klein is. De mensen zelf ontdekten dat hun wereld van vrijheid en deugd ook samenging met terreur. Dat was het begin van de moderne wereld, waarin begrippen die eerder nooit dicht bij elkaar stonden nu met elkaar verwant waren. De mens hoopte een nieuwe samenleving te scheppen. Meegedragen door de logica kwam men tot dingen waarvan men in het begin niet van plan was uit te komen. De rechtspraak bracht uiteindelijk de guillotine. Men hoopte op broederschap, maar het bracht burgeroorlog. Dat is geen toeval, het is een kwestie van het consequent doorvoeren van de logica. Het waren de -onbedoelde- gevolgen van een prachtig initiatief. Nog steeds gebeurt het. Nederlanders gingen naar Srebrenica en het werd een totale catastrofe. Dat is de weerbarstigheid van de werkelijkheid waarin goede intenties gruwelijk ten onder gaan. De Franse Revolutie is daarvan de duidelijkste vorm. Het tragische is dat het goede zichzelf ombrengt. Willen we vrijheid? Het afdwingen ervan is onvrijheid. Mensen moeten dus niet al te veel illusies hebben over hun goede bedoelingen. Ze moeten beseffen dat alleen geweldige intenties onvoldoende zijn om een goede wereld te maken.

Ik ben heel erg overtuigd van de beperktheid van de mens. De Russen en Chinezen dachten met hun eigen revoluties de fouten van de Franse Revolutie te kunnen vermijden. Bij hen is het ook niet goed afgelopen. De Franse Revolutie was een product van filosofen die erop los fantaseerden. Hun idealen stonden zo ver van de concrete werkelijkheid af dat het een ramp werd. Onze bureaucratie is ontvankelijk voor revolutie. Iedere keer worden er plannen ontwikkeld die onvoldoende dicht bij de werkelijkheid staan waardoor goede idealen catastrofaal worden. Zo dachten we eerst dat we alleen lief en aardig voor immigranten moesten zijn, met als resultaat de sociale horror stories waar Pim Fortuyn op reageerde. Goede bedoelingen leiden tot de meest beroerde dingen. Nederlanders zijn echter niet geneigd dat zo te zien: we hebben graag goede bedoelingen.

Of deze sombere visie elk creatief idee de kop indrukt? Ik denk dat het een goed idee is om veel plannen de kop in te drukken. Het is beter om naar de samenleving zelf te luisteren, wat voor ideeën daar leven om het beter te doen. De heerlijke zonsopgangen waar Hegel het over heeft, komen nu vooral voor op kleine schaal. Van zo'n zonsopgang moet je niet veel verwachten. Helaas zijn het vaak kleine sociale politieke rampjes die alle illusies over 'goed doen' laten verdwijnen. De belangrijkste les hierin is dat een hoogstaande verwachting het eerste begin is van een verschrikkelijke teleurstelling. Dat is pas een echte zonsopgang.''

F.R. Ankersmit is hoogleraar intellectuele en theoretische geschiedenis aan de universiteit van Groningen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden