Fragment / Erik Heijerman over David Hume (1711-1776)

'Tederheid voelen voor je kinderen, in alle wezens die gevoel hebben, is in het algemeen in staat om een tegenwicht te bieden tegen de sterkste motieven van eigenliefde, en hangt op geen enkele manier van die zelfliefde af... Dit, en duizenden andere voorbeelden zijn tekenen van een algemene welwillendheid in de menselijke natuur, waarbij geen enkel werkelijk belang ons aan het object bindt.'

,,Het valt mij op dat veel mensen zeggen dat de mens een puur zelfzuchtig en egoïstisch wezen is, dat alleen maar aan zijn eigen belangen denkt. Vaak zijn het zelf aardige mensen die dat soort dingen zeggen. In hun eigen gedrag denken zij helemaal niet uitsluitend aan hun eigenbelang. Ze doen juist graag iets voor anderen, hetgeen niet klopt met hun pessimistische visie op de mens. Als filosoof luister je naar wat mensen zeggen en kijk je naar wat zij doen. Tussen woord en daad kan nog wel eens verschil bestaan, ontdek je dan. Mensen verkondigen het een, maar in de praktijk handelen zij naar iets anders.

Misschien verdenken deze mensen alleen de rest van de wereld ervan uitsluitend aan eigenbelang te denken. Misschien is het nog steeds de calvinistische nadruk op de zondeval en de gebroken wereld die hen zo negatief over de mensheid stemt. Misschien schuilt er een soort angst voor de grote boze buitenwereld achter. Ik weet niet precies wat het is. Het valt mij alleen op dat veel mensen denken dat de mens uitsluitend uit eigenbelang handelt. Regelmatig maak ik mee dat mensen er zelfs hartstikke zeker van zijn dat anderen alleen iets doen als zij denken dat zij er zelf beter van kunnen worden. Iemand kan niet zomaar iets aardigs doen, zeggen ze dan stellig. Daar moeten andere motieven achter steken.

Cynici kunnen zo bijna alles tot motieven van eigenbelang terugbrengen. Onlangs sprak ik bijvoorbeeld met een groepje filosofisch geïnteresseerden. Een vrouw in het gezelschap gaf een voorbeeld van ogenschijnlijk altruïstisch gedrag. Ze was die dag in Rotterdam op het station geweest en had de trap af willen lopen toen zij zag dat een vrouw met een kinderwagen dezelfde trap naar beneden moest nemen. De vrouw had zich omgedraaid om de haar onbekende vrouw te helpen om de kinderwagen beneden te krijgen. Was dit geen altruïsme? De groep wilde het eigenlijk niet geloven. Er moesten andere motieven achter steken.

Had ze het niet gedaan om een fijn gevoel te krijgen, werd haar gevraagd. Was haar handelen niet bepaald geweest door de angst voor latere schuldgevoelens? Was het niet zo, zei een meneer die de evolutietheorie erbij haalde, dat mensen elkaar alleen helpen om als soort te kunnen overleven? 'Nou', zei de vrouw. 'Ik deed het eigenlijk zonder erover na te denken.' Ze had met andere woorden gewoon spontaan iets goeds gedaan. Was dat nu zo moeilijk te geloven?

Het is eigenlijk vreemd dat mensen zoveel tekenen van algemene welwillendheid over het hoofd zien. Hume wijst op de tederheid die mensen voor hun kinderen voelen en zegt dat er duizenden andere dingen zijn die laten zien dat er een algemene welwillendheid in de menselijke natuur bestaat. We zijn niet alleen maar elkaars vijanden. De mens is niet enkel een wolf voor zijn medemens. Er zit allerlei goeds in de mens dat ik gelukkig ook vaak tegenkom.''

Erik Heijerman is filosoof, musicus, en als stafmedewerker verbonden aan de internationale school voor wijsbegeerte te Leusden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden