Fragment / Eli Content over Baruch de Spinoza (1632-1677)

Stelling 27: Uit de derde soort van kennis ontstaat de grootst mogelijke gemoedsrust. Bewijs: De opperste deugd van de geest is het kennen van God. Hoe meer de geest met dit soort kennis dingen kent, hoe groter deze deugd. Wanneer iemand dus de dingen met deze soort kennis kent, bereikt hij de hoogst mogelijke volmaaktheid. Hem doet dus de grootste blijdschap aan samen met de idee van zichzelf en van zijn deugd. Uit deze soort kennis ontstaat daarom de grootst mogelijke gemoedsrust.'
Baruch de Spinoza (1632-1677): Ethica (vijfde deel)

,,Ik zie dit als kunst. Zoals Malevitsj het perfecte zwart wilde schilderen en ik altijd maar bezig ben met het perfecte schilderij, zo schrijft Spinoza over de weg naar de perfecte manier van denken en de perfecte manier van zijn.

Als ik dit lees, lijkt alles even kristalhelder te zijn. Maar wat hij precies bedoelt? Dat staat natuurlijk in het boek. Je moet het hele boek lezen. En als ik het lees, denk ik 'ja, zo is het'. Maar dan raak ik het weer kwijt. Daarom lees ik het elke keer weer.

Wacht even. Okee, hier staat het. Je hebt drie soorten kennis. De eerste soort van kennis is de ongeordende warboel aan informatie die wij binnenkrijgen. Deze eerste soort van kennis is de bron van de valse kennis, schrijft Spinoza. De tweede soort van kennis is de Rede, het kennen van de oorzaken van de dingen, van onze eigen emoties en driften. De kennis van God is de hoogste kennis en een 'intuïtief weten'. Door drie stadia van weten te poneren, probeert hij je naar boven te leiden.

Ik begrijp niet waarom hij een a theïst wordt genoemd. Het boek begint en eindigt met God. Volgens Spinoza is er alleen geen menselijke God. Er is geen God die precies doet wat wij willen of op dezelfde manier denkt als wij. Zo zat ik op sabbat een keer in de tram toen ik me besefte dat ik iets deed wat God verbiedt, maar tegelijkertijd dacht ik: God is toch geen tramconducteur? Eenzelfde gevoel krijg ik als mensen zeggen dat Auschwitz een straf van God zou zijn of dat God de Joden in Auschitz verlaten heeft. Zo werkt het niet. God heeft geen hand en ook geen neus. Dat zijn menselijke projecties en vooroordelen, zegt Spinoza. De kennis van God is van een andere orde.

De Portugees-joodse gemeenschap deed Spinoza in de ban, misschien wel omdat hij zo over God sprak, dat is onduidelijk. Anderen zeggen dat het om een geldkwestie ging. Spinoza zou geen Jood zijn, zeggen sommigen, maar ik zie hem als een typisch joodse denker die hetzelfde godsbegrip blijft hanteren. Spinoza's God is nog steeds één, almachtig en alomvattend.

Kun je God kennen? De Ethica is geen receptenboek. Spinoza vertelt niet hoe je zo ver kunt komen. Ik zou het wel willen, maar misschien is het teveel gevraagd, misschien is het een onmogelijke opdracht. Ik weet niet eens of Spinoza zelf ooit die derde vorm van kennis bereikte. Wat weten we nou? We weten niet eens waarom we er zijn.

Voor mij stijgt Spinoza erbovenuit, een mysticus die je steeds een stapje hoger leidt. Misschien word je met dat begrip, die kennis van God een perfect mens; een wijze, iemand met de hoogste menselijke volmaaktheid en de grootst mogelijke gemoedsrust. Dat vind ik mooi. Het hele boek grijpt mij aan als een klap op mijn kop.''

Eli Content is schilder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden