Fragment / Antoine Mooij over Ernst Cassirer (1874-19455)

'Voor haar, de filosofie, is het paradijs van de directe onmiddellijkheid gesloten.'

,,Cassirer filosofeerde in de lijn van Kant, maar verbreedde de inzet. Hij vroeg zich af hoe kennis mogelijk is, maar ook hoe ontsluiting van de wereld in het algemeen mogelijk is. Hij keek naar mogelijke vormen daarvan (taal, kennis, kunst, religie) en hij noemde hen 'symbolische vormen'. Hij zag dat elke toegang tot de wereld symbolische stelsels behoeft. We kunnen niet op een onmiddellijke manier toegang krijgen tot de werkelijkheid, maar alleen op een cultureel bemiddelde wijze.

Alle toegang tot de werkelijkheid is dus bemiddeld, en toch is de bemiddelde toegang niet alles. Er is iets waarop wij geen greep hebben, iets dat zich aan ons onttrekt, maar ons toch bepaalt. Dat is de weerbarstige werkelijkheid die zich niet in modellen laat persen. Het is op dit punt dat de psychoanalyse behulpzaam kan zijn.

In het paradijs van de directe onmiddelijkheid zou alles in één keer te doorgronden zijn. De wereld is dan transparant -zonder tegenstrijdigheden, conflicten en verborgen lagen- waardoor reflectie op het eigen bestaan onmogelijk wordt. Mensen handelen zonder na te denken, als automaten. Hoewel de poorten tot dit paradijs, volgens Cassirer, gesloten zijn, lijkt het erop dat wij -door onze beeldcultuur- ons bijna in dit paradijs wanen.

Op de vraag 'Wat is de mens?', volgt nu namelijk gelijk het antwoord: 'dat je gewoon jezelf moet zijn'. Maar op de vraag 'wie ben ik?', kan het antwoord nooit in één keer gegeven worden. Wie ik ben, zal ik steeds opnieuw moeten uitvinden. 'Gewoon jezelf zijn', is dus een illusie. Je blijft je hele leven bezig om diegene te worden die je bent -een moeilijk proces, waarbij je geconfronteerd wordt met je eigen kwetsbaarheid, machteloosheid, verdeeldheid en tragiek.

Dat is althans het verhaal van de psychoanalyse, maar in deze tijd is dit verhaal moeilijk te verkopen. Vandaag willen mensen liever een therapie die de problematische kanten aan het menszijn niet aan de orde stelt. De nadruk die in de psychoanalyse gelegd wordt op stilstaan bij wat je aan het doen bent, vinden mensen niet zo leuk. Liever dan deze te accepteren, willen mensen fundamentele onzekerheid met medicijnen onderdrukken.

Dat heeft ook te maken met het dubbele karakter van de moderniteit. Schijnbaar hebben wij een enorme macht en controle over de werkelijkheid, want we beschikken over ongekende technologische middelen om de wereld naar onze hand te zetten. Tegelijkertijd maakt deze gedachte van beheersbaarheid het moeilijker om de kwetsbare kanten van het bestaan onder ogen te zien.

Bij onmiddellijkheid lijkt het ook om het hier en nu te gaan. Maar je bent nooit in het hier en nu. Altijd sleep je een verleden met je mee. En altijd maak je je zorgen over de toekomst. Mensen die alleen in het hier en nu willen leven, zijn op de vlucht. De drugsverslaafde, bijvoorbeeld, voor wie alleen het momentane geluk telt, ontkent de uitgestrektheid van het menselijk leven.

Door af te zien van het onmiddellijke genot, maak je het mogelijk om in de wereld te investeren. Dan pas ben je in staat om vrij en verantwoordelijk te zijn. Maar wat je ziet is dat we nu last hebben van een onmiddelijkheidsethiek: 'Ik voel me er goed bij, dus ik doe het'.

De onmiddellijkheidsgedachte slaat door momenteel. Mensen stemmen op Wouter Bos, onder het motto: 'Je ziet wat je krijgt, en je krijgt wat je ziet'. Maar zo werkt het natuurlijk niet. Je krijgt de hele PvdA erbij, waar je niet om gevraagd hebt! De dingen zijn dus niet wat ze schijnen. Er zit altijd wat achter.

De directe toegang tot de dingen is versperd voor ons. Je kent de dingen, maar tegelijkertijd ken je de dingen ook niet. Mijn zelfkennis is beperkt. En ook de taal, waarin ik mijzelf moet uitdrukken, is beperkt. Ik probeer wel te zeggen wat ik wil zeggen, maar dat lukt nooit helemaal. En jij probeert wel te begrijpen wat ik zeg, maar dat lukt ook nooit helemaal. Ik zal daarom steeds weer moeten proberen om mijzelf begrijpelijk te maken.

A.W.M. Mooij is hoogleraar psychiatrie te Utrecht, bijzonder hoogleraar te Groningen en forensisch psychiatrisch adviseur van het Pieter Baan Centrum.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden