Column

Foute standbeelden: weghalen of liever laten verstoffen?

Zuid-Afrikaanse studenten op de sokkel waarvandaan ze zojuist het beeld van Cecil Rhodes hebben verwijderd Beeld getty
Zuid-Afrikaanse studenten op de sokkel waarvandaan ze zojuist het beeld van Cecil Rhodes hebben verwijderdBeeld getty

Vlak bij het huis waar ik verblijf wanneer ik in Madrid ben stond tot voor kort een ruiterstandbeeld van Franco. Het had de overgang van dictatuur naar democratie ongemerkt overleefd, gedecoreerd met de vlag en sjerp die er bij een van de laatste pro-Franco manifestaties omheen waren gehangen. Langzaam begonnen ze uiteen te vallen. Het beeld zelf raakte bedekt onder het stof en roet van de voorbijrazende auto's.

In Zuid-Afrika woedt momenteel een beeldenstorm tegen monumenten uit de tijd van kolonialisme en apartheid, zo lees ik in deze krant (link alleen voor abonnees). Standbeelden van Paul Kruger, Cecil Rhodes en zelfs een herdenkingsmonument voor de paarden die stierven tijdens de Boerenoorlog moeten het ontgelden. Dat laatste contrasteert aardig met het mededogen dat hun soort- en lotgenoten sinds de film/musical War Horse in andere delen van de wereld te beurt valt.

Begrijpelijk is die woede wel. Waarom zouden mensen geconfronteerd moeten worden met de eretekenen van een inmiddels verfoeid en moreel failliet regime? Stel je voor dat ergens in Duitsland nog een monument ter ere van Adolf Hitler zou worden teruggevonden. Het schandaal zou niet te overzien zijn.

Monumenten-kerkhoven
Op dezelfde manier moesten na de wending in Oost-Europa de standbeelden van Stalin en Lenin het ontgelden. Her en der zijn er nog 'monumenten-kerkhoven' te vinden, waar de stenen beeltenissen van de communistische helden werden achtergelaten. De bronzen werden omgesmolten voor hergebruik. Wat er gebeurd is met het reuzenbeeld van Saddam Hoessein dat in 2003 voor de ogen van het mondiale tv-publiek door een tank omvergetrokken werd, weet ik niet.

Wel dat ook hier het symbool van de gevallen macht ten offer viel aan een even symbolische vernedering. Eenmaal neergehaald, werd het beeld 'mishandeld' door woedende omstanders. Er zit in de vernieting van dit soort monumenten flink wat oeroude magie. Maar ook flink wat politiek, zo leert niet alleen dat laatste voorval maar ook de huidige beeldenstorm in Zuid-Afrika. Het neerhalen van Saddams beeld bleek minder spontaan dan aanvankelijk leek. Het was keurig in scène gezet - speciaal terwille van de tv, zo leek het wel. De commentaren van sommige verslaggevers waren ernaar.

Georkestreerde woede
Ook in Zuid-Afrika blijkt de woede politiek georkestreerd. Het verleden is nu eenmaal nooit alleen maar het verleden. Het betreft altijd ook het nu: de strijd die, met de geschiedenis in de hand, wordt geleverd met het oog op de macht in de toekomst. Vooral de radicale partij EFF die het AMC naar de kroon probeert te steken, zou achter de schending van de standbeelden zitten.

Unanieme bijval krijgt ze daarin niet, zo lees ik. 'Kolonialisme is onderdeel van onze geschiedenis. Daar kunnen we maar beter aan wennen,' zegt de student Emmanuel Muleba. Dat zijn wijze woorden tegenover een woede die veeleer elk spoor van het verleden lijkt te willen uitwissen en zichzelf daarmee onwillekeurig verblindt. Woede mag zijn weg vinden op het moment van de omwenteling zelf. Daarna keert de bedachtzaamheid terug die pas in de distantie in haar element is.

Die afstandelijkheid geldt óók het verleden, waarin gaandeweg opnieuw de grijstinten zichtbaar worden en dat zo vatbaar wordt voor een gefundeerd oordeel. Na de omwenteling heeft de Zuidafrikaanse regering er alles aan gedaan dat proces zoveel mogelijk te bevorderen. Afgesloten is het niet. In de nieuwe beeldenstorm maakt het grijs opnieuw plaats voor zwart-wit. En wie zou het die beeldenstormers kwalijk nemen? In Europa heeft na de Tweede Wereldoorlog een halve eeuw daarvoor nog niet volstaan.

Daarom was ik zo blij met de openlijke verwaarlozing van het Franco-beeld in mijn buurt. Het leek me de best mogelijke afrekening met een gehaat verleden. Zelfs de opwinding van de vernietiging zou teveel eer zijn geweest. Stof en verval illustreerden beter dan wat ook hoezeer het fascisme verleden tijd was geworden: een definitief achterhaald maar wel 'ons' (d.w.z. het Spaanse) verleden.

Op den duur vergaat het zo met alle geschiedenis en wordt herinnering historie. Geen mens haalt het nu nog in zijn hoofd de standbeelden te vernietigen van de oude Assyrische of Babylonische heersers, hoe wreed die ook zijn geweest. Tenzij je een aanhanger bent van de Islamitische Staat, natuurlijk - voor wie drieduizend jaar kennelijk als de dag van gisteren zijn.

Waar gaat herinnering over in historie? Misschien is dat wel de vraag die in Zuid-Afrika op het spel staat. Gemakkelijk bleek ze uiteindelijk ook in Madrid niet te beantwoorden. Een tijdje geleden werd het standbeeld van Franco alsnog neergehaald.

Een van de laatste ruiterstandbeelden van Franco stond in Santander. In 2008 werd het weggehaald. Beeld Wikimedia Commons
Een van de laatste ruiterstandbeelden van Franco stond in Santander. In 2008 werd het weggehaald.Beeld Wikimedia Commons
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden