Foute denkers, goede ideeën

Bert Hellinger, bedenker van een alternatieve therapie waarin gebruik wordt gemaakt van familieopstellingen, ligt onder vuur wegens zijn nazi-sympathieën. Valt een leer te scheiden van haar geestelijke vader?

Al jaren klinkt er onder therapeuten die werken met zogenaamde ‘familieopstellingen’ kritiek op de bedenker van deze techniek. De Duitser Bert Hellinger profileert zich steeds nadrukkelijker als nazi-sympathisant. Vorige week meldde Trouw dat 35 Joodse therapeuten zich openlijk van hem distantiëren. Het gedrag van Hellinger brengt ook schade toe aan zijn geesteskind.

Therapeut Daan van Kampenhout hoopt de therapie te redden door alleen de geestelijke vader eruit weg te snijden. Maar kán dat eigenlijk wel?

Ger Groot: „Dat hangt ervan af. Gaat het inderdaad alleen om verwerpelijke privéopvattingen van Hellinger? Of nemen de therapeuten ook afstand van elementen van Hellingers theorie en therapie? Die twee zaken lijken hier enigszins door elkaar te lopen.”

Désanne van Brederode: ,,Het uitgangspunt van familieopstellingen – uitvogelen welke rol je in je gezin of andere sociale omgeving inneemt – staat hier volgens mij los van. Dat mensen zich anders gaan gedragen onder invloed van het krachtenveld van familieleden waarin ze zich bevinden of jarenlang hebben bevonden, lijkt me evident.

Ik kan me voorstellen dat het een helende werking kan hebben om dankzij zo’n therapie in te zien dat je telkens in hetzelfde patroon vervalt. En dat zo’n sessie mensen misschien de kans biedt om dat patroon te doorbreken.

Dus kan ik me ook voorstellen dat een therapeut die succes heeft met deze behandelingen, niet geneigd is om de techniek af te zweren omdat de bedenker ervan zo fout is. Als de therapeut die fascistoïde invloeden buiten zijn behandeling kan houden, is er niets aan de hand.”

Groot: ,,Of iemand nou deugt of niet: als hij zegt dat twee plus twee vier is, heeft hij gelijk. Logisch gezien staat de geldigheid van iemands ideeën los van degene die ze te berde brengt.

In de mathematica is dat wat makkelijker vol te houden dan in de filosofie, omdat filosofie sterk verweven is met allerlei zaken die onuitgesproken blijven. Maar als er daarbinnen contradicties ontstaan, mag je best selectief zijn. Want in hoeverre zijn filosofische visies werkelijk samenhangend? In de praktijk blijken die doorgaans minder hecht in elkaar te zitten dan je in eerste instantie zou denken.

Ik heb er nooit moeite mee gehad om over bepaalde auteurs te zeggen: deze bewering komt mij heel plausibel voor, die andere positie lijkt me onzin. Iedereen zal aanvaarden dat mensen niet feilloos zijn; ook theoretici kunnen ten aanzien van de veronderstelde samenhang van hun eigen leer fouten maken.”

Van Brederode: „In dit geval is er een extra reden om het kind niet met het badwater weg te gooien door meteen heel Hellingers school in de ban te doen: het belang van de mensen die er baat bij hebben.

Stel dat Josef Mengele, die de gruwelijkste experimenten deed in concentratiekampen, per ongeluk iets medisch zinvols had ontdekt, zoals een effectief geneesmiddel voor kanker. Dan zou er natuurlijk een grondige discussie gevoerd moeten worden, waarin wordt meegewogen dat het middel via een mensonterende weg en met verkeerde bedoelingen ontwikkeld is. Maar uiteindelijk zou het toch raar zijn als mensen dat middel nooit toegediend zouden kunnen krijgen, omdat de ontdekker ervan zo fout was, en zijn methode zo onethisch.

Martin Heidegger is een tijd zo omstreden geweest door zijn nazi-verleden, dat zelfs eerstejaars filosofiestudenten nauwelijks over zijn ideeën werden gedoceerd. Dat is gelukkig weer bijgetrokken.

Ik heb trouwens meer moeite met mensen die ons een strenge levensleer voorhouden, terwijl ze zich zelf niet aan hun eigen morele regels houden. Een tv-dominee die zijn hele leven verkondigt dat je geen geheimen mag hebben, en die dan zelf al jarenlang stiekeme contacten blijkt te hebben in openbare toiletten. Wat je ook van Hellinger vindt, geen therapeut kan straks beweren dat hij niet wist wat voor ideeën de grote inspirator er allemaal op nahield. Hij is in elk geval eerlijk, iedereen kan weten in welke lijn hij denkt.”

Groot: „Volgens de late Nietzsche doet het objectieve waarheidsgehalte van een uitspraak er niet meer toe, omdat hij de scheiding tussen spreker en uitspraak niet langer wilde maken. Een uitspraak stond volgens hem altijd ten dienste van een bepaald machtsstreven van de spreker. Niet de vraag wàt iemand zei, maar wíe iets zei werd dan van belang.

Die gedachtegang heeft in de jaren zeventig op een onverwachte manier ingang gevonden bij zichzelf als emancipatoir beschouwende milieus. Het maakte volgens de antiracismebeweging een groot verschil of een uitspraak door een blanke of door een zwarte werd gedaan; voor feministen werd het heel belangrijk of iets door een vrouw of door een man was gezegd.

Daar heb ik nooit iets in gezien. Een uitspraak dient op zichzelf te worden beoordeeld. Natuurlijk kan een uitspraak in een andere context een andere betekenis hebben. Of kan een opvatting aan relevantie of waarde winnen als hij geuit wordt door iemand die daarmee afwijkt van eerder ingenomen standpunten. Maar dat zegt weinig tot niets over de geldigheid van de uitspraak op zich.

Ik ben zeer goed bevriend met mensen die politieke of levensbeschouwelijke ideeën hebben die ik tot in het diepst van mijn wezen afkeur. Maar dat betekent niet dat die mensen daarom in alle opzichten slecht zijn – of op andere punten toch niet heel goed gelijk kunnen hebben. Het feit dat iemand, zoals Hellinger, kennelijk nazistische sympathieën heeft, betekent niet dat alles wat hij daarnaast nog gezegd heeft ook slecht is. Alsof gedachten besmettelijk zouden zijn: iemand zegt dít, dan zal al het andere wat hij zegt ook wel niet deugen.

Natuurlijk kunnen onfrisse gedachten ook doorwerken in ideeën waarbij dat niet zo snel zichtbaar is. Maar dat moet dan maar worden aangetoond. En als iemand er heel vreemde gedachten op nahoudt, zal je misschien iets meer op je hoede zijn. Maar het is onzin om te denken dat álles wat zo’n persoon zegt wel verwerpelijk moet zijn. Het is buitengewoon moeilijk altijd gelijk te hebben, maar het is zo mogelijk nog moeilijker altijd ongelijk te hebben.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden