fotografie

Expositie Sted. Museum: t/m 14-1, 11-17 u.; monografie 'Emmy Andriesse', uitg. Focus, 135 blz. - ¿ 95,-; tv-portret door Carrie de Swaan, video ¿ 30,- bij museum en Athenaeum A'dam; 'De wereld van Van Gogh' van ¿ 85,- voor ¿ 34,50 bij De Verbeelding en Van Gennep A'dam/R'dam.

Zij was 39 jaar toen ze, terug van een van de vele reizen naar Frankrijk, ziek werd en overleed. Met onder anderen Cas Oorthuys, Eva Besnyö, Ad Windig en Aart Klein begon ze op jonge leeftijd te fotograferen, om in en na de oorlog school te maken. Het clandestien gemaakte werk onder de Duitse bezetting is indrukwekkend: kinderen kleumend onder een deken in een kamer op Kattenburg; een doodvermoeide doodgraver; het broodmagere joch met z'n pan onderweg naar de gaarkeuken. De krachtige foto's beklijven in hun context, maar uit de latere opnamen spreekt verrassend genoeg een even groot zelfbewustzijn.

Zelfs een ornament in de Haagse Passage lijkt opeens bewustzijn te hebben. Niets vermoedende kinderen op het strand van Groet zijn een waardig spiegelbeeld van het jongetje met het pannetje, dat Emmy Andriesse in zijn waarde laat. Haar kunstenaarsportretten zijn letterlijk en figuurlijk 'close', Andriesse ziet een frêle Giacometti als een niet te passeren kunstenaar, al staat die wat te staan met z'n hand in z'n colbertje. De dame uit Arles heeft - paradoxaal - een zelfbewustzijn dat bescheiden blijkt te kunnen zijn. De fotografe neemt zich met haar personages voor je in, of het nu de extraverte mannequins zijn, een in zichzelf gekeerde blote zonnebaadster of Meik de Swaan en zijn broers.

Die laatste foto, van vijf opgewekte heren met hoeden, is in museum noch nieuwe monografie te zien. Uit 15 000 negatieven en 1500 afdrukken kon natuurlijk niet alles gekozen worden. Deze voor Emmy Andriesses vriendenkring afgedrukte plaat (de zakenman Meik de Swaan was met zijn nonconformistische 'Vrije Katheder' een progressieve geestverwant van Andriesse en haar man Dick Elffers) zou een klein sieraad geweest zijn op een expositie, waarvan vrijwel alle foto's ooit werden gepubliceerd: in familiebladen als Libelle en de Katholieke Illustratie en ook in reportageboeken over 'Amsterdam en de hongerwinter', 'Holland and the Canadians' en 'Verwoesting en wederopbouw'. Hierin heeft Emmy Andriesse met onder meer Cas Oorthuys gepubliceerd.

De foto van Meik de Swaan en zijn broers heeft het mogelijk niet gehaald door gepast geachte terughoudendheid van dochter Carrie de Swaan, een van de 'meedenkers' achter de expositie - overigens met een mooie blik als kind op het strand in Groet aanwezig. Een waardevolle pendant van de tentoonstelling is het tv-portret dat Carrie de Swaan in 1991 van Emmy Andriesse maakte, waarin die inspirerende kring van vrienden en collega's wel uitvoerig in beeld komt. De film wordt in een bijzaal vertoond en is nu als videocassette verkrijgbaar.

Er ligt nog veel te wachten in het Leids Prentenkabinet, aan foto's en negatieven en contactvellen, maar wie zou niet blij zijn met de monografie die deze tentoonstelling begeleidt, hoe gering in omvang de keuze ook is. Er komen veel momenten en vindplaatsen aan bod, foto's voor de bladen, voor de genoemde reportageboeken, en voor haar eigen boeken die Emmy Andriesse maakte: 'De wereld van Van Gogh' (met opnamen uit de Provence) en het samen met de schrijver/dichter J.B. Charles gemaakte 'Beeldroman' (een eerste kleine bloemlezing van haar werk). Haar dood dwarsboomde de plannen die ze had.

De door het Prins Bernhard Fonds zwaar gesubsidieerde monografie is goed gedrukt; soms wat grijs ogend, maar de expositie leert dat de originelen af en toe diezelfde kleine nuance in de brede marge tussen zwart en wit verdragen. Het ontneemt de glasheldere foto's inderdaad een geliktheid, die anders al gauw zou kleven aan de foto's van Emmy Andriesse. Die foto's zijn menselijk (waarom zou dat woord niet gebruikt mogen worden) in hun spanning tussen contact en onaantastbaarheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden