Fotografie / Oudste Nederlandse foto's op internet

De oudste foto's uit Nederland zijn geïnventariseerd, beschreven en op een website geplaatst. Negentiende-eeuwse familieportretten, piramides van Egypte en oorlogsbeelden uit de Krim.

Het moet haast een magisch moment zijn geweest toen Eduard Isaac Asser omstreeks 1842 in Amsterdam de eerste foto's maakte van zijn vrouw en kinderen en andere verwanten. Het besef dat men dankzij dit nieuwe medium zijn dierbaren voortdurend kon zien, ook als ze er niet waren, leidde tot grote opwinding en euforie.

Ze worden de 'incunabelen van de Nederlandse fotografie' genoemd: de vroegste foto's die in Nederland zijn gemaakt. Drie jaar nadat de Fransman Daguerre in 1839 met de eerste foto's kwam, introduceerde de Amsterdamse advocaat Eduard Isaac Asser (1809-1894) de vinding in Nederland. De eerste foto's waren daguerreotypiën, waarbij de beelden werden geëtst in een verzilverd koperlaagje. Nadeel van dit materiaal was dat het zo glom en spiegelde, dat de foto's amper waren te zien. De daguerreotypiën waren dan ook geen lang leven beschoren. Rond 1855 maakten ze plaats voor papiernegatieven, een uitvinding van de Brit Fox Talbot.

In Nederland zijn voorzover nu bekend 3700 vroegste foto's (1839-1860) bewaard gebleven. Daarvan bevinden zich er 2100 in het Rijksmuseum in Amsterdam en 900 in het Leids Prentenkabinet. De rest is verspreid over 25 andere musea, archieven en bibliotheken.

Op initiatief van Mattie Boom, conservator fotografie van het Rijksmuseum, zijn de 'incunabelen' de afgelopen jaren geïnventariseerd, beschreven en op een website geplaatst. Conservator Saskia Asser van het Huis Marseille, stichting voor fotografie in Amsterdam, heeft dit onderzoek uitgevoerd.

Ter gelegenheid van de lancering van deze digitale bestandscatalogus is in Huis Marseille een expositie ingericht met vijftig originele foto's uit de pioniers-tijd van de fotografie. In de vitrine met familiefoto's van Eduard Isaac Asser bevindt zich ook een aandoenlijk portretje van Tobias Asser uit 1850, een neefje van de fotograaf.

Als je goed kijkt, valt een zekere gelijkenis op met de gelaatstrekken van Saskia Asser. Tobias Asser, die in 1911 als grondlegger van het internationaal recht de Nobelprijs voor de Vrede zou krijgen, was haar betovergrootvader. Eduard Isaac Asser was een verre, verre oudoom. De familie Asser schonk de ruim tweehonderd foto's die bewaard zijn gebleven uit de nalatenschap van Eduard Isaac, in 1993 aan de staat. Ze bevinden zich sindsdien in het Rijksmuseum.

Wat opvalt bij de vroegste foto's is dat ze wat betreft onderwerp nauwelijks verschillen van de keuze die hedendaagse fotografen maken. Portretten van familie, vrienden en beroemdheden, bekende stadsgezichten en gebouwen, landschappen en buitenlandse reizen voeren de boventoon. Actiefoto's ontbreken omdat de techniek ontoereikend was voor het snelle werk. Foto's van militaire manoeuvres zijn daardoor verstilde plaatjes wat anno 2002 een onwezenlijk, haast vervreemdend effect geeft.

Asser: ,,Maar voor die tijd waarin de televisie nog niet bestond, was het opzienbarend om foto's te zien van de Krimoorlog of piramides in Egypte.'' Het nieuwe medium zorgde alom voor positieve opwinding. Mensen raakten er niet over uitgepraat dat ze hun geliefden altijd konden zien, ook als ze er niet (meer) waren. Het enige negatieve geluid kwam uit kringen van kunstenaars. Die vreesden dat hun domein zou worden aangetast, maar hun zorg bleek al gauw misplaatst.

Bij de speurtocht naar vroegste foto's heeft Asser zich gericht op de periode 1839-1860. Na 1860 was de experimentale fase afgelopen. Er kwamen beroepsfotografen en het fenomeen pasfoto's raakte ingeburgerd. Voor de hobbyist Eduard Isaac Asser, die een drukke advocatenpraktijk had, was de aardigheid er toen ook af.

De nieuwe website geeft een fraai overzicht van de fotografische productie in de pioniersjaren, met álle toepassingen als de daguerreotypiën, foto's in albums, boeken en stereofoto's. De selectie bevat foto's van Nederlandse fotografen als Asser, Henneman en Oosterhuis en van de buitenlandse pioniers Le Gray, Turner, Hill en Adamson, Brecknell en Marville.

Bekende plekken als de Westermarkt in Amsterdam en een panorama van Haarlem worden afgewisseld met beelden van de Krimoorlog, piramides en tempelcomplexen in Egypte en portretten van bekende en onbekende personen. Asser vermoedt dat ze het leeuwendeel van de vroegste foto's heeft weten te traceren tijdens haar speurtocht. Maar ze sluit niet uit dat mensen alsnog met foto's uit de genoemde periode zullen komen na een bezoek aan de website. ,,Ik heb ook mijn hoop gevestigd op kleine dorpsarchieven. Wie weet wat daar nog voor moois verborgen ligt.''

Bezoekers die de expositie van vroegste foto's in de kelderruimte van Huis Marseille bezoeken, moeten beslist doorlopen naar de bovengelegen etages. Voor het contrast is het aardig om te zien hoe op de tentoonstelling 'Foto's van de koude grond' hedendaagse fotografen omgaan met het fenomeen landschap. De exposities staan los van elkaar, benadrukt Asser. ,,We hebben niet gezocht naar overeenkomsten. We vinden het juist aardig om bezoekers twee verschillende exposities aan te bieden.'' Toch hangt op beide exposities een sfeer van verstilling. Bij de vroegste foto's in de meest letterlijke zin vanwege hun statische uitstraling. Op de landschapsfoto's zijn mensen niet zichtbaar aanwezig maar des te meer de sporen die ze hebben achtergelaten. De Duitse Simone Nieweg fotografeert geen pittoreske of romantische landschappen, ook zoekt ze niet naar heroïsche gebergten of kabbelende waterstromen. Nieweg kiest voor het zogenaamde Nutzlandschaft of Grabeland, stukjes overgebleven land waar nog geen bestemming aan is gegeven en die zolang vrijgegeven zijn voor particulier gebruik. Composthopen, moestuinen, schuurtjes en hekken zijn haar onderwerp. Nieweg is ook een verwoed wandelaar en dat zie je af aan haar foto's, die minutieus de sporen vastleggen die mensen achterlaten in het landschap. Dat levert haast abstracte beelden op, van bonenstaken bijvoorbeeld, van tractorsporen gevuld met regenwater of van een koolrabi, die als een buitenaards wezen lijkt geland in een moestuin.

Diezelfde verstilling vind je ook in de landschapsfoto's van Hans Scholten en van Han Singels, die in de voetsporen van Paulus Potter en de schilders van de Haagse school koeien fotografeert. Als het om landschapsfoto's gaat mag uiteraard Wout Berger niet ontbreken met zijn foto's van kassen. Haast poëtisch zijn de geheimzinnige foto's van Laura Samsom-Rous van bomen en tuinen.

Behalve op Earlyphotography.nl zijn de vroegste foto's ook te vinden onder Vroegefotografie.nl en Dutchphotocollections.nl. Beide exposities zijn tot 26 mei te zien in Huis Marseille, Keizersgracht 401, Amsterdam, open di-zo 11-17 uur. Bij 'Foto's van de koude grond' is een catalogus verschenen over het werk van Simone Nieweg, 49 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden